~ बालभारती - मराठी कविता ~

डाव्या हाताचा अर्ज

2012-01-25T08:37:00.000-08:00

[साक्या]

सोदर एक्या वेळीं आम्ही बंधु जन्मलों ना हो ?
संगें राहों, रूपगुणांनी एकसारखे आहों II १ II

ऐसे असतां, बुधहो! आम्हा वागवितांना भेद
दावितसां तो पाहुनि मजला वाटतसे बहु खेद II २ II

म्हणतां दक्षिण त्यास, परोपरि शिक्षण देतां त्यातें
उपेक्षूनि परि मूढ ठेवितां, तुच्छ मानितां मातें II ३ II

काय म्हणावें ह्या न्यायाला ? दोघे समान असतां
त्यास मानुनी श्रेष्ठ सर्वदा हीन तुम्ही मज गणतां ! II ४ II

विसरुनि परि तें, करितों त्यातें साह्य सर्व कार्यात;
कीं, न चुकावें निजकर्तव्या हेंचि श्रेष्ठ जगतांत ! II ५ II

पत्र लिहाया बंधु सरे, तइं कोण कागदा धरितो ?
चित्र काढितां रंगपात्र तरि कोण त्यापुढे करितो ? II ६ II

बंधू तुमचें चित्त रंजवी तारा छेडुनि जेव्हां,
सतार धरुनी, पडदे दाबुनि, साथ करितसें तेव्हां II ७ II

शूर बंधु जइं रणांगणामधिं उपसुनि शस्त्रा काढी
कोण शत्रूला केश धरुनी पुढे त्याचिया ओढी ? II ८ II

कार्य कराया एकाकी तो शक्त न जेव्हां दिसतें
दुजाभाव नच ठेवितसें मी साह्य देतसें त्यातें II ९ II

कला शिको, कीं काम करो तो, मजवांचुनि चालेना;
बघतां हें तरि महत्व माझे मुळीं तुम्हां वाटेना ! II १० II

लेखा मज बंधुसम, बुधहो ! वळणा द्या मजलागीं,
शिकवा समदृष्टीनें दोघां सकल कला उपयोगी II ११ II

नम्रपणाने अर्ज करितसें विचार त्याचा व्हावा
काय बघा आश्चर्य ! तोहि मी बंधुकडुनि लिहवावा ! II १२ II

- अज्ञात

ऊठ गोपाळजी

2012-01-19T08:13:00.000-08:00

ऊठ गोपाळजी, जाइं धेनूकडे,
पाहती सौंगडे, वाट तूझी ll धृ. ll

लोपली हे निशी, मंद झाला शशी,
मुनिजन मानसीं, ध्याति तुजला ll १ ll

भानु उदयाचळी, तेज पुंजाळलें,
विकसती कमळे, जळामाजीं ll २ ll

धेनुवत्सें तुला, बाहती माधवा,
ऊठ गा यादवा! उशीर झाला ll ३ ll

उठ पुरुषोत्तमा! वाट पाहे रमा,
दाविं मुखचंद्रमा, सकळिकांसी ll ४ ll

कनकपात्रांतरीं, दीपरत्ने बरीं,
ओवाळिती सुंदरी, तूजलागीं ll ५ ll

जन्मजन्मांतरीं, दास होऊ हरी,
बोलती वैखरी, भक्त तूझे ll ६ ll

कृष्णकेशव करीं, चरणांबुज धरी,
ऊठ गा श्रीहरी मायबापा ! ll ७ ll

- कृष्णकेशव

वासुदेव आला

2012-01-19T07:17:00.000-08:00

दान पावलं बाबा दान पावलं
वासुदेव आला हो वासुदेव आला
सकाळच्या पारी हरीनाम बोला ll धृ ll

नाही कुणी जागं झोपलं पहारा
दु:खी जीव तुला देवाचा सहारा
तुझ्यासाठी देव वासुदेव झाला ll १ ll

जागा हो माणसा संधी ही अमोल
तुझ्या रे जीवाला लाखाचं रे मोलं
घालतील वैरी अचानक घाला ll २ ll

इच्चेच्या झाडाला बांधलाय घोडा
घालूनिया घावं सारे बंध तोडा
नको रे उशीर, वेळ फार झाला ll ३ ll

- मधुसूदन कालेलकर

सिंहान्योक्ति

2012-01-19T04:19:00.000-08:00

सिंहान्योक्ति : १

[स्त्रग्धरा]

भुंगे गुंजारवातें करिति शिरिं असे मत्त हत्तीहि जीतें,

डोळां देखोनि होते पळत भयभरें सोडोनीयां धृतीतें,

जेथें मुक्ताफळांचा खच बहु पडला, या गुहेमाजिं आतां

सिंहाच्या, क्षुद्र कोल्हे कलकल करिती मृत्युनें त्यास नेतां.

सिंहान्योक्ति : २

[शार्दूलविक्रीडित]
खाण्यावांचुनि रोडला जरि, जरायोगें बहू वाळला,

रोगानें अतिपीडिला, जरि मरायातेंहि कीं टेकला,

उन्मत्तद्विपगंडभेदन करायाचीच इच्छा करी,

मानी; क्षुद्र जनावरांपरि तृणा स्पर्शेच ना केसरी.

- कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

दिवाळी शके

2012-01-17T06:55:00.000-08:00

(वृत्त - शार्दुलविक्रीडित)

विश्वेशे करुनी कृपा सकरुणें दुष्काळदैत्यावरी
पर्जन्यास्त्र नियोजुनी पळविलीं आहेत दु:खे दुरी;
आतां मंगल पातले दिवसही दिपोत्सवाचे भले,
गाणें सुस्वर पाहिजे तर तुवां हे शारदे ! गाइलें. ll १ ll

दीनें ज्याविण वाटतात सुदिनें सार्‍याहि वर्षांतलीं
नांवानें जरि दुर्दिनें, सुखद जीं होती पुढें चांगली;
तीं येऊन बरींच, वृष्टि करुनी त्यांही दिली भूवरी,
तेणें सांप्रत पाहतां दिसतसे सृष्टी अहा साजिरी ! ll २ ll

सस्यांचा बरवा अनर्घ्य हिरवा शालू असे नेसली,
जाईची जुइची गळां धरितसे जी रम्य पुष्पावली,
ती भाळीं तिलकांकिता शशिमुखी आतां शरत्सुंदरी,
माथां लेउनि केवडा विचरते घेऊनि पद्में करीं ll ३ ll

जो गोपाल गमे प्रभातसमयीं गाई वनी चारितां,
वाटे रव्युदयी नदीवर मुनी अर्घ्यांस जो अर्पितां,
जो भासे दिवसां कृषीवल शिरीं खोंवूनियां लोंबरे,
तो आतां ऋतु शारदीय बहुधा शेतांतुनी संचरे ll ४ ll

राज जो धनधान्यदायक असे साचा कुबेरापरी,
त्या श्रीमंडित शारदीय ऋतुची राणी दिवाळी खरी;
रुपैश्वर्यगुणाढ्य ती जवळ ये; द्याया तिला स्वागता
सारेही शुभ योजनांत गढले-कांही नुरो न्यूनता! ll ५ ll

भिंती रंगविल्या नव्या फिरुनियां, केलीं नवीं आंगणें,
वीथी झाडुनि, रान काढुनि, दिसे सर्वत्र केराविणें;
दारी उंच दिले दिवे चढवुनि, हंड्या घरीं लाविल्या,
लोकीं शक्त्यनुरुप आत्मसदनीं भूषा नव्या जोडिल्या. ll ६ ll

बाजारांत जमाव फार मिळुनी गर्दी उडाली असे,
गंध्याला निजसंग्रहास विकितां विश्राम कांही नसे;
उंची कापड, दागिने सुबक ही, मेवे, फटाके चिनी,
यांचा विक्रय होतसे धडकुनी-वस्तू न चाले जुनी ! ll ७ ll

माहेराप्रत कन्यका स्मितमुखी उत्कष्ठिता पातल्या,
त्या मातापितरां सहर्ष दुहिता, भावां स्वसा भेटल्या;
आले सांप्रत भेटण्यास वडिलां दूरस्थ ते पुत्रही,
सोहाळे श्वशुरालयीं अनुभवूं आले नवे जांवई ! ll ८ ll

बाळांहीं निजपुस्तकांस अवघ्या आहे दिलेली रजा;
काहीं काढुनि खेळ नाचुनि मुलें तीं मारिताती मजा;
तों गेहामधुनी खमंग निघुनी ये वास, तेणें उगीं
तीं होऊन, हळूच आंत शिरती; “दे माउली वानगी !” ll ९ ll

आतां भौमचतुर्दशी पुढलिया वारीं असे पातली,
तों रात्री निजतां बनी छबुकली मातेप्रती बोलली-
“माला आइ उथीव लौकल बलें, अंगास मी लाविन
दादाच्या, म्हणुनी गले ! उथव तूं हांका मला मालुन" ll १० ll

सारेही पहिल्या दिनीं उठुनियां मोठ्या पहांटे जन
स्नानें मंगल लौकरी उरकिती सौगन्धिकें चर्चुन;
ज्या ठायीं असती दिवाळसण ते, तेथून वाद्यें पहा
निद्रेंतून दिवाळिला उठविण्या तीं वाजताती अहा ll ११ ll

त्यांच्या मंजुरवें न जागृत झणीं होईल तीं वाटलें.
यालागीं शिवगावुनी जणुं गमे देती फटाके मुलें;
‘ठो, ठो’ आणिक 'फाड फाड’ उठती तों नाद अभ्यंतरी,
त्यांही सत्वर जाहली हंसत ती जागी दिवाळी पुरी ll १२ ll

रांगोळ्या रमणीय काढुनि पहा, त्या मांडल्या पंगती !
पक्कान्नें कदलीदलांवरि अहा ! नेत्रांस संतोषिती !
पाटांच्या मधुनी जलार्थ असती पात्रें रुप्याचीं, तिथें
नेसुनी जन मोलवान वसनें होतात कीं बैसते. ll १३ ll

घेऊनी घृत, दुग्ध तें, विपुल तें गोधूमही, साकर
प्रेमानें महिलाजनीं बनविली खाद्ये किती सुंदर;
त्यांची सांप्रत रेलचेल अगदीं पात्रांत जी होतसे,
तुष्टी आणि पुष्टी ती वितरुनी प्रीती दुणावीतसे ll १४ ll

रांगोळ्या दिसती प्रदोषसमयीं दारापुढें काढिल्या,
दीपांच्या सदनापुढें उजळुनी पंक्ती तशा लाविल्या;
त्यांच्या ज्योति असंख्य त्या बघुनियां वाटे असें अंतरी:-
तारा या गगनांतुनी उतरल्या कीं काय भूमीवरी ! ll १५ ll

बाळें सर्व फटाकड्या उडविती चित्तांत आनंदुनी,
जाडे बारहि लाविती, धडधडां त्यांचा उठे तो ध्वनी,
मोठे बाणहि, चन्द्रज्योती मधुनी, त्या फूलबाज्या, नळे,
दारुकाम असें अनेकविध तें दृष्टि पडे, लाविलें ll १६ ll

लक्ष्मीपूजन तें द्वितीय दिवशीं रात्रौ जधीं होतसे
सोनें आणि वह्या धनीजन तधीं मांडून अर्चीतसे,
साध्याला विसरुन लोक धरिती भक्ती कसे साधनीं –
ये हा आशय अर्थहीन कविच्या चित्तांत तें पाहुनी ll १७ ll

आतां भार नसे कुणास, पण तो शिंक्यास भारी असे,
हातां काम नसे, परंतु पडतें तोंडास तें फारसें;
कोणा मार नसे, तरी पण शिरीं सो सोंगट्यांच्या बसे;
कोणा त्रास नसे, परंतु नयनां तो जागरें होतसे ll १८ ll

भ्राते ते भगिनीगृहांप्रत सुखें जाती विजेचे दिनीं,

त्यांचा बेत सुरेख ठेवुनि त्या ओंवाळिती भामिनी,

तेही त्यांस उदार होउनि मनीं ओंवाळणी घालिती,

प्रेमग्रंथिस दाढर्य बंधुभगिनी या वासरीं आणिती ll १९ ll

खाणें आणि पिणें, विनोद करणें, गाणेंहि वा खेळणें,

जैसें ज्यांस रुचेल, त्यापरि तुम्हीं या उत्सवीं वागणें;

मी संध्यासमयीं खुशाल गिरणातीरावरी बैसुनी

कालपेक्ष करीन उन्मन असा वेड्यापरी गाउनी ll २० ll

- केशवसुत (शके १८२२)

सौजन्य : केशवसुत डॉट कॉम

अ आ ई !

2012-01-16T06:58:00.000-08:00

मोत्या शीक रे अ आ ई !
सांगु कितीतरि बाई !

दादा आई म्हणताती
अ आ इ ई कठीण किती;
तुजला कधीं न येइल ती.
म्हणु दे कोणी कांही
मोत्या, शीक रे अ आ ई ! ll १ ll

यू यू ये ये जवळ कसा,
गुपचुप येथें बैस असा.
ऐक ध्यान दे शीक तसा;
धडा पहिला घेई
मोत्या, शीक रे अ आ ई ! ll २ ll

म्हणतां तुजला येत नसे,
शिकविन तुज येईल तसें;
अ आ इ ई भुंक कसें,
कां रे भुंकत नाहीं ?
मोत्या, शीक रे अ आ ई ! ll ३ ll

कवी - दत्त

या लाडक्या मुलांनो

2012-01-16T06:30:00.000-08:00

या लाडक्या मुलांनो तुम्ही मला अधार
नवहिंदवी युगाचे तुम्हीच शिल्पकार ll १ ll

आईस देव माना, वंदा गुरूजनांना
जगि भावनेहुनी ते कर्तव्य थोर जाणा
गंगेपरी पवित्र ठेवा मनी विचार ll २ ll

शिवबापरी जगात दिलदार शूर व्हावे
टिळकांपरी सदैव ध्येयास त्या पुजावे
जे चांगले जगी या त्यांचा करा स्विकार ll ३ ll

शाळेत रोज जाता, ते ज्ञानबिंदू मिळवा
हृदयात आपुल्या त्या देशाभिमान ठेवा
कुलशील छान राखा ठेवू नका विकार ll ४ ll

- मधुकर जोशी

डोंगरी शेत

2012-01-16T05:40:00.000-08:00

डोंगरी शेत माझं गं मी बेनू किती?
आलं वरीस राबून मी मरावं किती?

कवळाचे भारे बाई गं घेऊन चढावं किती?
आडाचं पाणी बाई गं पाणी वढावं किती?
घरात तान्हा माझा गं तान्हा रडंल किती?
तान्ह्याचं रडं ऐकून पान्हा येईल किती?

आलं आलं वरीस जमिन नांगरुन
उभं पीक नाचे सोन्यानं फुलून
पर एक मेला सावकार ठोला
हिसकून घेतो बाई सोन्याचा गोळा
असं उपाशी राहून गं आम्ही मरावं किती?

म्हागाइनं बाई घातला हैदोस
गळा आवळी बाई सावकारी फास
कुनाचे देऊ आन कुनाचं ठेवू
अशीच वर्सावर वर्स जातील किती?

या संसारा बाई सांजी येईना
रक्त गाळून अंगा धडूत मिळंना
कष्टाचं फळ बाई पदरांत पडंना
टीचभर पोटाला, हातभर देहाला जपावं किती?

अक्षय र्‍हाया कुंकू कपाळा
संसार वेलीच्या फुलवाया फुला
रुप नवं आणू माय धरतीला
तोडू जुलमाचे काच, हे रावणी फास
एकीचं निशाण हाती.

कवी : नारायण सुर्वे

शाळा

2011-12-31T02:51:00.000-08:00

मज आवडते मनापासुनी शाळा |
लावीते लळा हि..जसा माउली बाळा ||

हसर्‍या फुलांचा बाग जसा आनंदी |
ही तशीच शाळा मुले इथे स्वच्छंदी ||

हासुनी हासुवनी खेळून सांगून गोष्टी |
आम्हांस आमचे गुरूजन शिक्षण देती ||

हाय प्रेम कराया किती भोवती भाउ! |
हातात घालूनी हात तयांच्या राहू ||

येथेच बंधू प्रेमाचे घ्या धडे |
मग देशकार्या करण्याला व्हा खडे ||

पसरवा नाव शाळेचे चहूकडे ||
मग लोक बोलतील धन्य धन्य ती शाळा |

जी देशासाठी तयार करीते बाळा ||
लावीते लळा हि..जसा माउली बाळा
मज आवडते मनापासुनी शाळा |

(कवी माहीत नाही)

विश्वास ठेव

2011-12-31T02:00:00.000-08:00

इतका वाईट नाही मी; जितका आज समजतेस
दाहक नव्हते ऊन जितके तू आज समजतेस

तडजोड केली नाही जीवनाशी; हे असे दिवस आले
आयुष्यभर स्वागतास पेटते निखारेच सामोरे आले

हारलो कैकदा झुंजीत; तूच पदराचे शीड उभारलेस
हताश होऊन गोठलो; तूच पाठीवर हात ठेवलेस.

कसे जगलो आपण, किती सांगू, किती करून देऊ याद
पळे युगसमान भासली; नाही बोलवत, नको ती मोजदाद.

अशी उदास, आकुल, डोळ्यांत जहर साठवीत पाहू नको
आधीच शरमिंदा झालो आहे; अधिक शरमिंदा करू नको

आयुष्य घृणेत सरणार नाही; हवीच तर घृणाही ठेव
ज्या खडकावर घुसळलीस मान त्या माणसावर विश्वास ठेव.

-- नारायण सुर्वे (सनद)

माझा हिंदुस्थान

2011-12-30T03:26:00.000-08:00

माझा हिंदुस्थान, माझा हिंदुस्थान

हिमाचलाचे हीरकमंडित शिरभूषण भरदार
वक्षावर गंगा-यमुनांचे रुळती मौक्तिक हार
कटीस तळपे मराठमोळ्या गोदेची तलवार
महोदधीचे चरणाजवळी गर्जतसे आव्हान

पेटविले पाषाण पठारावरती शिवबांनी
गळ्यामधे गरिबांच्या गाजे संतांची वाणी
ज्योतीसम समरात जळाली झाशीची राणी
त्या संतांचे, त्या वीरांचे प्रियतम तीर्थस्थान

रात सरे ये प्राचीवरती तेजाची रेषा
नव्या मनूचा घोष घुमे हा दुमदुमतात दिशा
जागृत झाल्या दलित जगाच्या बलशाली आशा
स्वातंत्र्याचे समानतेचे उन्नत होय निशाण

- कुसुमाग्रज

रानपांखरा !

2011-12-26T05:31:00.000-08:00

रानपांखरा, रोज सकाळी येसी माझ्या घरा
गाणे गाउन मला उठविसी मित्र जिवाचा खरा.
शरीर निळसर, शोभे, झालर ठिपक्यांची त्यावरी
सतेज डोळे चमचम करती जणू रत्ने गोजिरी II १ II

पाय चिमुकले, पंख चिमुकले, देह तुझा सानुला,
अफाट आभाळांतुन, कैसे उडतां येते तुला ?
रात्र संपतां डोंगर चढुनी वर येतो भास्कर
तूंही त्याच्या संगे येसी गात गात सुस्वर II २ II

वाट चालुनी संद्याकाळी रवि सोडी अंबरा
आणि तूंही मग पंख उभारून जासी अपुल्या घरा.
सूर्यासंगे जासी येसी, सदाकदा कां बरें ?
शेजारीं आहेत काय रे परस्परांची घरें ? II ३ II

देह एवढा, अपाय कोणी करेल तुजला इथें
म्हणून कां तुज रवीबरोबर, माय तुझी धाडिते ?
सांगतोस का तिला कसा हा छानदार बंगला ?
होते का रे कधीं आठवण माझी सखया तुला ? II ४ II

तुझ्यासारखें जावें वाटे उडत मजेनें वरी
नेशिल का मज तुझ्या बिर्हाडी बसवुनि पंखावरी ?
माय तुझी येईल, सूर्यही येइल भेटायला,
मजाच होईल सख्या पांखरा, नेइं एकदा मला. II ५ II

- गोपीनाथ

शुकान्योक्ति

2011-12-19T05:08:00.000-08:00

शुकान्योक्ति: १

[पृथ्वी]

फळें मधुर खावया असति, नित्य मेवे तसे,
हिरेजडित सुंदरीं कनकपंजरींहीं वसे,
अहर्निश तथापि तो शुक मनांत दु:खें झुरे,
स्वतंत्र वनवृत्तिच्या घडिघडी सुखातें स्मरे..

शुकान्योक्ति: २

[स्त्रग्धरा]

देखोनो नारळीचा तरु, शुक भुलला एक त्याच्या फळाला,
साळीचें शेत मोठें झडकरि पिकलें सोडुनी तो निघाला,
त्यांनें त्या नारळातें फिरुनि फिरुनियां फोडण्या यत्न केला,
आशेचाची न तेणें परि बळकटही चंचुचा भंग झाला.

शुकान्योक्ति: ३

[मालिनी]

बळकट पिंजराही तूज नाहीं बसाया,
फिरति बहुत बोके द्वाड भारी घरीं या,
परिसुनि तव वाणी पामरां सौख्य नाहीं,
म्हणुनि दिवस कांही मौन सेवून राही.

- कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

दिन दिन दिवाळी

2011-12-16T08:20:00.000-08:00

दिन दिन दिवाळी,
गाई म्हशी ओवाळी
गाई म्हशी कोणाच्या?
लक्ष्मणाच्या
लक्ष्मण कोणाचा?
आई बापांचा
दे माय खोबर्‍याची वाटी
वाघाच्या पाठीत,
घालीन काठी

(अनभीज्ञ)

केकावली (निवडक)

2011-12-14T08:10:00.000-08:00

(पृथ्वी)

पिता जरि विटे, विटो; न जननी कुपुत्री विटे;
दयामृतसार्द्रधी न कुलकज्जले त्या किटे;
प्रसादपट झांकिती परि परा गुरूचे थिटे;
म्हणूनि म्हणती भले, न ऋण जन्मदेचे फिटे ॥ २२ ॥

तुम्ही बहु भले, मला उमज होय ऐसे कथा;
कसा रसिक तो, पुन्हा जरि म्हणेल आली कथा
प्रतिक्षण नवीच दे रुचि शुकाहि संन्यासिया;
न मोहिति भवत्कथा अरसिका अधन्यासि या ॥ २३ ॥

तुझें यशचि तारितें परि न केवला तारवे;
सहाय असिला असे, तरिच शत्रूला मारवे;
न भागवत भेटतां, न घडतांहि सत्संगती
न अज्ञहृदयें तशीं तव यशोरसी रंगती ॥ २४ ॥

सुसंगति सदा घडो सुजनवाक्य कानीं पडो
कलंक मतिचा झडो विषय सर्वथा नावडो,
सदन्घ्रिकमळी दडो मुरडिता हटानें अडो
वियोग घडता रडो मन भवच्चारित्री जडो ॥ २५ ॥

न निश्चय कधी ढळो; कुजनिविघ्नबाधा टळो,
न चित्त भजनी चळो मति सदुक्तमार्गी वळो,
स्वतत्त्व हृदया कळो; दुरिभमान सारा गळो,
पुन्हा न मन हे मेळो दुरित आत्मबोधे जळो ॥ २६ ॥

मुखी हरि ! वसो तुझी कुशलधामनामावली,
क्षणांत पुरवील जी सकल कामना, मावली; ।
कृपा करिशि तू जगत्रयनिवास दासांवरी,
तशि प्रकट हे नीजश्रितजनां सदा सावरी ॥ २७ ॥

दयामृतघना ! अहो हरि ! वळा मयूराकडे,
रडे शिशु, तयासि घे कळवळोनि माता कडे।
असा अतिथि धार्मिकस्तुतपदा कदा ! सापडे ?
तुह्मा जड भवार्णवी उतरिता न दासा पडे ॥ २८ ॥

- मोरोपंत

वास्तविक केकावलीमध्ये जवळ जवळ १२२ श्लोक आहेत, त्यातील काही निवडक इथे देण्यात आले आहेत.

नलराजा आणि हंस (भाग १)

2011-12-14T07:29:00.000-08:00

'नलदमयंती स्वयंवर' या सुमारे २२५ ते २५० श्लोकांच्या आख्यानातून काही निवडक वेचे पाठ्यपुस्तकांमध्ये घेतलेले असतात. काही संस्मरणीय वेचे एकत्र करून इथे तीन भागांत विभागून दिलेले आहेत.

[शार्दुलविक्रीडित]
पुण्य-श्लोक नृपावळींत पहिला होवोनी जो राहिला
जो राजा असतां समस्त महिला विश्रांती शेषाहिला
व्यासोक्ते अवगाहिला बुधजनी नाना-गुणी गायिला
जो नामें नळ तत्कथौघ लिहिला तो पाहिजे पहिला ll १ ll

[दिंडी]
कथा बोलूं हे मधुर सुधा-धारा
होय शृंगारा करुण रसा थारा
निषध-राजा नळ-नामधेय होता
वीरसेनाचा तनय महा-होता ll २ ll

[वसंततिलका]
चंद्रासि लागति कळा उप-राग येतो
गंगेसि भंग बहु पाण-उतार होतो
जें होय चूर्ण तरि मौक्तिक तें कशाला
नाही समान नळ-राज-महा-यशाला ll ३ ll

[शिखरिणी]
कदा नेणों वोढी शरधिंतुनि काढी शर कदा
कदा धन्वीं जोडी वरि वरिही सोडी तरि कदा
वि-पक्षाच्या वक्षावरि विवर-लक्षास्तव रणीं
कळे राजेंद्राची त्वरित शर-संधान-करणी ll ४ ll

[शार्दुलविक्रीडित]
जो धैर्ये धर-सा सहस्त्रकर-सा तेजें तमा दूर-सा
जो रत्नाकर-सा- गभीर, शिरसा भूपां यशोहार-सा
ज्ञाता जो सरसावला, नव-रसांमाझारि शृंगार-सा
शोभे तामरसाक्ष तो नळ रसा-नाथ स्तवूं फारसा ll ५ ll

[माल्यभारा]
नळ-राज-कथा सुधाचि साजे
दमयंती वर-वर्णिनी विराजे
मिळणी उभयांसि होय जेथें
अधिकारी अधिकानुराग तेथें ll ६ ll

[वसंततिलका]
गंगा-तरंग-सम जो निज देहवर्णी
भृंगापरी रुचिर कांति जयाशी कर्णी
जंघाल जो पवन-सं-गतिची सवे घे
शृंगारिला हय तयावरि भूप वेंघे ll ७ ll

जो अंबरी उफळतां खुर लागलाहे
तो चंद्रमा निज तनूवरि डाग लाहे
जो या यशास्तव कसे धवलत्व ने घे
शृंगारिला हय तयावरि भूप वेंघे ll ८ ll

[दिंडी]
सवें सेना भूपाळ निघालाहे
शींव लंघी उद्यान एक पाहे
रिघे तेथे मित सेवकांसि बाहे
फौज सारी बाहेर उभी राहे ll ९ ll

पनस जंबू जंबीर विविध निंबे
कुंद चंदन माकंद सुदाडिंबे
तुंग नारिंगें विकसली कदंबें
वसति तेथें शुक-सारिका-कदंबें ll १० ll

[वंशस्थ]
लते-तळी रुंद निरुंद कालवे
गळोनि तेथें मकरंद कालवे
परागही सांद्र तयांत रंगती
फुलांसवे भृंग-तती तरंगती ll ११ ll

[आर्या]
उपरि स-कंटक साचे परंतु सांचे जयांत सुरसाचे
घोंस असे फणसांचे षण्मासांचे कितेक वरसाचे ll १२ ll

- रघुनाथ पंडित

नलराजा आणि हंस (भाग २)

2011-12-14T07:08:00.000-08:00

(उपेंद्रवज्रा)
तया वनी एक तटाक तोये
तुडुंबले, तामरसानपाये
निरंतरामंद मरंद वाहे
तपांतही यास्तव रिक्त नोहे ll १३ ll

(द्रुतविलंबित)
अमृतही पयही म्हणवितसे
उभय होय तसी रुचि वितसें
मधुर सारस तें जल गा तसें
मधुर सारस यास्तव गातसे ll १४ ll

(वसंततिलका)
पीतां मरंद उदरंभर बंभराचें
जें होय मंदिरही सुंदर इंदिरेचें
जें पद्म तेथिल सहस्र-दळा धरी तें
प्रत्यक्ष सूर्यकिरणांस विसाववीतें ll १५ ll

(दिंडी)
तया कासारी राजहंस पाहे
राजहंसाचा कळप पोह्ताहे
तयासाठी हे वापिकाच पोहे
नळे केली हें कोण म्हणे नोहे ll १६ ll

तया हंसांचे देह कांचनाचे
पक्ष झळकती वीज जशी नाचे
रंग माणिकसे चंचुचे पदांचे
जसे अधरीचे भीम-कन्यकेचे ll १७ ll

(वसंततिलका)
त्यांतील एक कलहंस तटीं निजेला
जो भागला जल-विहार विशेष केला
पोटींच एक पद, लांबविला दुजा तो
पक्षीं तनू लपवी भूप तया पहातो ll १८ ll

टाकी उपानह पदें अति--मंद ठेवी
केली विजार वरि डौरहि, मौंन सेवी
हस्ती करी वलय उंच अशा उपायीं
भूपें हळूच धरिला कलहंस पायीं ll १९ ll

(मालिनी)
कलकल कलहंसे फार केला सुटाया
फडफड निजपक्षीं दाविलें कीं उडाया
नृपतिस मणि--बंधी टोंचिंता होय चंचू
धरी सुदृढ़ ज्या तो काय सोडील पंचू ll २० ll

तदितर खग भेणें वेगळाले पळाले
उपवन-जल केली जे कराया मिळाले
स्वजन गवसला जो त्याजपाशीं नसे तो
कठिन समय येतां कोण कामास येतो ll २१ ll

- रघुनाथ पंडित

इथे पाठ्यपुस्तकातील निवडक वेचे एकत्र करून तीन भागांत विभागून दिलेले आहेत त्यांतील हा दुसरा भाग आहे.

नलराजा आणि हंस (भाग ३)

2011-12-14T07:03:00.000-08:00

[दिंडी]
न सोडी हा नळ भूमि-पाळ माते
असें जाणोनी हंस वदे त्यातें
"हंस-हिंसा नच घडो तुझ्या हातें,
सोड, राया, जाईन स्व-स्थळातें ll २२ ll

"जागजागीं आहेत वीर कोटी
भले झुंजारहि शक्ति जयां मोठी,
तयां माराया धैर्य धरी पोटी;
पांखरू हे मारणे बुद्धि खोटी ! ll २३ ll

"वधुनी माझी हे कनक-रूप काया,
कटकमुकुटादिक भूषणे कराया
कशी आशा उपजली तुला राया?
काय नाही तुजला दया माया ? ll २४ ll

(शार्दुलविक्रीडित)
"म्हातारी उडतां नयेचि तिजला माता मदीया अशी;
कांता काय वदो? नवप्रसव ते सातां दिसांची तशी;
पाता त्या उभयांस मी; मज विधी घातास योजितसे!
हातामाजि नृपा तुझ्या गवसलों, आतां करावे कसे ? ll २५ ll

[पद]
"हरहर सांपडलों, सापडलों ! कैसा फांशी पडलों
इतर नदी जल-टांकी, टाकुनि आलों याच तटाकीं
सोडुनि मानस-केली, कापुनि घ्याया आलों शेली
ठेविन तव पदीं माथा, आतां सोडविं मज रघुनाथा ll २६ ll

[मालिनी]
"सदय ह्रदय याचे, भूप हा ताप-हारी,
म्हणुनि परिसतां मी होय एथे विहारी;
मजहि वध कराया पातकी पातला जो,
वरूनि पति असा ही भूमि कैशी न लाजो ?" ll २७ ll

[वसंततिलका]
एणेपरी परिसतां अति-दीन वाचा,
हेलावला नळ पयोधि दया-रसाचा;
सोडी, म्हणे, "विहर जा अथवा फिराया
राहें यथा-निज मनोरथ हंस-राया ll २८ ll

[मालिनी]
सुटुनि खग पळाला, बैसला शाल-शाखे,
क्षणभरि निज देही मुक्ति-विश्रांति चाखे;
स्व-जन तव तयाचे भोंवताली मिळाले,
कवळिती निज-बंधू, बाष्प-बिंदू गळाले ll २९ ll

[शिखरिणी]
विसांवा घे कांही, उडुनि लवलाही परतला,
नृपाळाच्या स्कंधी बसुनि मणिबंधी उतरला
म्हणे हंस, क्षोणी-पतिस, "तुज कोणी सम नसे,
दयेचा हा ठेवा तुजजवळीं देवा, वसतसे. ll ३० ll

[दिंडी]
"ऐक राया, तूं थोर दया-सिंधू,
नीति-सागरही, तूंचि दीन-बंधू;
निखंदोनी बोलिलो नको निंदू,
सकल वदसी जरि पाय तुझे वंदू ll ३१ ll

"पारधीमाजी खगा मृगा राजे
करिति हिंसा जी तीच बरी साजे
तुवां दिधली मज मोकळीक, बा जे
दया केली ही कीर्ति तुझी गाजे ll ३२ ll

"हंस मिळणे हें कठिण मही-लोकी,
सोनियाचा तो नवल हें विलोकी;
तशा मजलाही सोडिले तुवां कीं,
तुझा ऐसा उपकार मी न झांकीं ll ३३ ll

"किति रावे असतील तुझ्या धामी,
किति कोकिलही, सारिका, तसा मी.
चित्त लागियले तूझिया लगामीं,
नृपा, योजी मज आपुलिया कामीं ll ३४ ll

"तुझा करपंजर होय मला थारा
तुझ्यां वचनांचा ओघ दुग्धधारा
तुझे मानस बहु थोर गा उदारा
सत्य लोकेशहि तूंचि गुणागारा ll ३५ ll

[वसंततिलका]
"हें पांखरूं मजसि येइल काय कामा,
ऐसे, नृपा, न वद, पूरित-लोककामा;
मोले उणे व्यजन ते धरितां पुढारीं
छाया करी, तपन-दीप्तिसही निवारी !" ll ३६ ll

- रघुनाथ पंडित

इथे पाठ्यपुस्तकातील निवडक वेचे एकत्र करून तीन भागांत विभागून दिलेले आहेत त्यांतील हा तिसरा भाग आहे.

एख खेडें

2011-12-12T05:05:00.000-08:00

(जाति –दिंडी)

सह्यगिरिच्या पायथ्याला सुपीक
रम्य खोरें कोंकणामधीं एक;
नदी त्यामधुनी एक वाहताहे,
एक खेडें तीवरी वसुनि राहे. ll १ ll

वरुनि सुंदर मंदिरें न त्या ठायीं,
परी साधीं झोपडीं तिथें पाहीं;
मंदिरांतुनि नांदते रोगराई,
झोपड्यांतुनि रोग तो कुठुनि राही ? ll २ ll

रोग आहे हा बडा कीं मिजासी,
त्यास गिर्द्यांवरि हवें पडायासी;
झोंपड्यांतील घोंगड्यांवरी त्यास,
पडुनि असणें कोठलें सोसण्यास ? ll ३ ll

उंच नाहिंत देवळें मुळी तेथें,
परी डोंगर आहेत मोठमोठे;
देवळीं त्या देवास बळें आणा,
परी राही तो सृष्टिमधें राणा. ll ४ ll

उंच डोंगर ते, उंच कडे भारी,
पडे धो! धो! ज्यांचियावरुनि वारी,
भोंवतालें रान तें दाट आहे;
अशा ठायीं देव तो स्वयें राहे ! ll ५ ll

स्तोत्र ओढे थांबल्यावीण गाती,
सूर वारे आपुला नित्य देती,
वृक्षगण तो हालुनी डुल्लताहे;
अशा भक्तीच्या स्थळीं देव राहे ! ll ६ ll

अशी नैसर्गिक भव्यता उदास
तया खेड्याच्या असे आसपास;
तसा खेड्याचा थाट तोहि साधा
भव्यतेला त्या करितसे न बाधा. ll ७ ll

सरळ साधेपण, असे निसर्गाचें
मूल आवडतें; केंवि तें तयाचें
भव्यतेला आणील बरें बाधा ?
निसर्गाचा थाटही असे साधा. ll ८ ll

लहान्या तया गांवांत झोंपड्यांत
भले कुणबी लोक ते राहतात;
खपोनीयां ते सदा सुखें शेतीं,
सरळ अपुला संसार चालवीती. ll ९ ll

अहा ! अज्ञात स्थळीं अशा, मातें,
एक गवतारु खोप रहायातें,
शेतवाडी एक ती खापायाला,
लाधतीं, तर किति सौख्य मन्मनाला ! ll १० ll

तरी नसतों मी दरिद्री धनानें,
तरी नसतों मी क्षुद्र शिक्षणानें,
तरी होतीं तीं स्वर्गसुखें थोडी,
तरी नसती कीर्तिची मला चाडी ! ll ११ ll

कीर्ति म्हणजे का हो ? – एक शिंग:
प्रिय प्राणांहीं आपुलियां फुंक
रखाडीला जा मिळूनियां वेगे;
शिंगनादहि जाईल मरुनि मागें ! ll १२ ll

कीर्ति म्हणजे काय रे ? – एक पीस :
शिरीं लोकांच्या त्यास चढायास,
छरे पडती पक्ष्यास खावयास;
मागुनी तें गळणार हेंहि खास ! ll १३ ll

पुढें माझें चालेल कसें, ऐशी
तेथ चिंता त्रासिती न चित्तासी;
नीच लोकांला मला नमायास
वेळ पडती थोडीच त्या स्थळास ! ll १४ ll

शेत नांगरणें पेरणें सुखानें,
फूलझाडें वाडींत शोभवीणें;
गुरेंढोरें मी बाळगुनी कांही,
दूधदुभतें ठेवितों घरीं पाहीं. ll १५ ll

कधीं येता पाहुणा जर घराला,
"तुझे घर हें" वदतोंच मी तयाला;
गोष्टि त्याच्या दूरच्या ऐकुनीयां,
थक्क होतों मी मनीं तया ठाया — ll १६ ll

“असे जग तें एवढें का अफाट !
त्यांत इतुका का असे थाटमाट !”
असें वदतों मी त्यास विस्मयेंसी,
स्वस्थिती तरि तुळितों न मी जगाशीं ll १७ ll

स्वर्गलोकीं संपत्ति फार आहे,
इथें तीचा कोट्यंश तोहि नोहे;
म्हणुनि दु:खानें म्हणत ‘हाय ! हाय !’
भ्रमण अपुलें टाकिते धरा काय ? ll १८ ll

तरी, स्वपथा जातात सोडुनियां,
कुणी तारे तेजस्वि फार व्हाया;
तधीं तेजाचा लोळ दिसे साचा,
परी अग्नी तो त्यांचिया चितेचा ! ll १९ ll

वीरविजयांच्या दिव्य वर्तमानीं
कृष्ण कदनें पाहतों न त्या स्थानी;
भास्कराच्या तेजाळपणीं मातें
डाग काळे दिसते न मुळीं तेथे ! ll २० ll

सूर्यचंद्रादिक दूर इथुनि तारे,
तसें जग हें मानितों अलग सारें;
जसे नेच्छूं त्यांवरी चढायास,
इच्छितों नच या जगीं यावयास ! ll २१ ll

तेथ गरजा माझिया लहान्या त्या
सहजगत्या भागुनी सदा जात्या;
म्हणुनि माझें जग असें तेंचि खोरें
सुखी मजला राखितें चिर अहा रे ! ll २२ ll

- केशवसुत

सौजन्य : केशवसुत डॉट कॉम

कोळ्याचा प्रयत्न

2011-12-10T08:44:00.000-08:00

[अभंग]
एका कोळियानें एकदां आपूलें l
जाळें बांधियेलें उंच जागीं ll
तेथुनी सुखानें खालतीं तो आला l
परी मग झाला कष्टी बहू ll
मागुती जाळीया-माजीं जातां ये ना l
धाग्यावरुनी पुन्हां पुन्हां पडे ll १ ll

[कामदा]
चार वेळ तो ह्यापरी पडे l जाय बापुडा भागुनी, पुढें ll
आस खुंटली, येतसे रडें l अंग टाकुनी भूमिसी पडे ll २ ll

[अंजनी गीत]
फिरुनि एकदा धीर धरुनियां l
लागे हळुहळु वरतिं चढाया ll
जाळ्याजवळी परि पोंचुनियां l
आदळला खालीं ll ३ ll

[साक्या]
पांचहि वेळा यत्न करुनियां, आलें यश न तयाला ll
गरिब बापुडा कोळी तेव्हां, दु:खी अतिशय झाला ll ४ ll

हिंमत धरुनी फिरुनि आणखीं, धागा चढुनी गेला ll
परि जाळ्यामधिं शिरतांना तो, झोक जाउनी पडला ll ५ ll

[दिंडी]
"अहा ! मज ऐसा दैव-हत प्राणी l
खचित जगतीं या दिसत नसे कोणी !"
निराशेनें बोलुनी असें गेला l
परी चित्तीं स्वस्थता न ये त्याला ! ll ६ ll

[अभंग]
मग वेगें वेगें उठे l धागा चढूं लागे नेटें ll
बहु घेई खबरदारी l जाई, पोंचे जाळ्यावरी ll
हळुच मग आंत शिरे l पोटीं आनंदानें भरे ll
झटे निश्चयाचे बळें ! अंतीं त्याला यश मिळे ll ७ ll

(कवी : अज्ञात)

हिरकणी

2011-12-10T07:03:00.000-08:00

गोपनारी हिरकणी गडा गेली
दूध घालाया परत झणी निघाली
पायथ्याशी ते वसे तीचे गाव
घरी जाया मन घेई पार धाव ll ध्रु ll

शिवप्रभुंचा निर्बंध एक होता
तोफ व्हावी अस्तास सूर्य जाता
सर्व दरवाजे अचूक बंद व्हावे
कुठे कोणा जाऊ-न-येऊ द्यावे ll १ ll

सर्व दरवाजे फिरून परत आली
तिला भेटे ना तेथ कुणी वाली
कोण पाजील तरी तान्हुल्यास आता
विचारे या बहुदु:ख होय चित्ता ll २ ll

मार्ग सुचला आनंद फार झाला
निघे वेगे मग घरी जावयाला
नसे रक्षक ठेविला जेथ ऐसा
तेथ होता पथ रायागादी खासा ll ३ ll

गडा तुटलेला कडा उंच नीट
घरी जाया उतरली पायवाट
पाय चुकता नेमका मृत्यु येई
परी माता ती तेथुनीच जाई ll ४ ll

उतरू लागे मन घरी वेधलेले
शुद्ध नाही जरी तनुस लागलेले
अंग खरचटलेले वस्त्र फाटलेले
अशा वेषे ती घराप्रती चाले ll ५ ll

वृत घडले शिवभूप कर्णि जाता
वदे आनंदे धन्य धन्य माता
कड्या वरती त्या बुरुज बंधियेला
नाव दिधले हिरकणी बुरुज त्याला ll ६ ll

- अज्ञात

श्रीमहाराष्ट्रगीत

2011-12-09T08:38:00.000-08:00

मंगल देशा ! पवित्र देशा! महाराष्ट्र देशा
प्रणाम घ्यावा माझा हा श्रीमहाराष्ट्रदेशा ll धृ. ll

राकट देशा, कणखर देशा, दगडांच्या देशा
नाजुक देशा, कोमल देशा, फुलांच्याहि देशा
अंजन, कांचन, करवंदीच्या कांटेरी देशा
बकुलफुलांच्या प्राजक्तीच्या दळदारी देशा
भावभक्तिच्या देशा, आणिक बुद्धीच्या देशा
शाहीरांच्या देशा, कर्त्या मर्दांच्या देशा
ध्येय जे तुझ्या अंतरी
निशाणावरी,
नाचते करी;
जोडी इहपरलोकांसी
व्यवहारा परमार्थासी
वैभवासि, वैराग्यासी
जरिपटक्यासह भगव्या झेंड्याच्या एकचि देशा
प्रणाम घ्यावा माझा हा, श्रीमहाराष्ट्रदेशा ॥ १ ॥

अपर सिंधुच्या भव्य बांधवा ! महाराष्ट्रदेशा
सह्याद्रीच्या सख्या ! जिवलगा ! महाराष्ट्रदेशा
पाषाणाच्या देही वरिसी तूं हिरव्या वेषा
गोदा, कृष्णा, भीमा तुझिया ललाटिंच्या रेषा
तुझिया देही करी प्रतिष्ठा प्रथम प्राणांची
मंगल वसती जनस्थानिंची श्रीरघुनाथांची
ध्येय जें तुझ्या अंतरीं..... ॥ २ ॥

भिन्न वृतिंची भिन्न भिन्न हीं एक जीवसत्वें
तुझिया देहीं प्रकट दाविती दिव्य जीवतत्वे
चित्पावन बुध्दीने करिसी तूं कर्तबगारी
देशस्थाच्या खुल्या दिलाची तुजला दिलदारी
कायस्थाचें इमान फिरवी रक्ताचा फेर
ठाक मराठी मनगट दावी तुझें हाडपेर
ध्येय जें तुझ्या अंतरीं..... ॥ ३ ॥

ठायीं ठायीं पांडवलेणीं सह्याद्रीपोटीं
किल्ले सत्तावीस बांधिले सह्याद्रीपाठीं
तोरणगडचा, प्रतापगडचा, पन्हाळगडिंचाही
लढवय्या झुंझार डोंगरीं तूंच सख्या पाही
सिंधुदुर्ग हा, विजयदुर्ग हा, ही अंजनवेल
दर्यावर्दी मर्दुमकीची ग्वाही सांगेल
ध्येय जें तुझ्या अंतरीं..... ॥ ४ ॥

तुझ्या भुकेला वरी नागली आणि कणीकोंडा
वहाण पायीं अंगिं कांबळी उशाखालिं धोंडा
विळा कोयता धरी दिगंबर दख्खनचा हात
इकडे कर्णाटक हांसतसे, तिकडे गुजरात
आणि मराठी भाला घेई दख्खन् - कंगाल
तिकडे इस्तंबूल थरारे, तिकडे बंगाल
ध्येय जें तुझ्या अंतरीं..... ॥ ५ ॥

रायगडावर माय जिवाची गवळण बिनधोक
झोंक हिरकणी नांव ठेवुनी जाइ रोखठोक
करीत पावन अर्पुनि पंचप्राणांचा पिंड
हिरडस मावळचा श्रीबाजी, ती पावनखिंड
करी रायगड रायरिचा तो जिजाइचा तान्हा
कोंढाण्याचा करी सिंहगड मालुसरा तान्हा
ध्येय जें तुझ्या अंतरीं..... ॥ ६ ॥

रसवंतीच्या पहिल्या बाळा मुकुंदराजाला
पहिलावहिला अष्टांगांनीं प्रणाम हा त्याला
शहर पुण्याच्या, शिवनेरीच्या, पंढरिच्या देशा
पुंडलिकाच्या, शिवरायांच्या, टिळकांच्य देशा
अनंत कोटी ग्रंथ रचुनियां जोडि तुझ्या नामा
वाल्मीकीचें शतकोटी यश विष्णुदास नामा
ध्येय जें तुझ्या अंतरीं..... ॥ ७ ॥

मयूर कविच्या पूर्ण यमकमय महाराष्ट्र देशा
कवि कृष्णाच्या निर्यमका हे महाराष्ट्र देशा
देवी ज्ञानेश्वरी करि जिथें भक्तीचा खेळ
तिथेंच गीतारहस्य बसवी बुध्दीचा मेळ
जिथें रंगलीं साधींभोळीं जनाइचीं गाणीं
तिथेंच खेळे श्रीपादांची कलावती वाणी
ध्येय जें तुझ्या अंतरीं..... ॥ ८ ॥

विकावयाला अमोल असली अभंगमय वाणी
करी तुझी बाजारपेठ तो देहूचा वाणी
तुला जागवी ऐन पहांटे गवळी गोपाळ
धार दुधाची काढित काढित होनाजी बाळ
मर्दानी इष्काचा प्याला तुझा भरायासी
उभा ठाकला सगनभाउ हा शाहुनगरवासी
ध्येय जें तुझ्या अंतरीं..... ॥ ९ ॥

प्रभाकराची जडणघडण कडकडित म्हणायाला
दो हातांचा मुजरा माझा तुळशीरामाला
भीमथडीहुनि चहुंमुलखांवर फिरले धारकरी
भीमथडीवर चहुंमुलखांतुनि जमले वारकरी
आळंदीच्या ज्ञानोबांची भिंत घेत धांव
पुंडलिकाचे नांव चालवी दगडाची नाव
बोलघुमट घुमवीत सारखा नवलाची भाक
जेजूरीवर चढी पायरी उभी नऊ लाख
ध्येय जें तुझ्या अंतरीं..... ॥ १० ॥

- गोविंदाग्रज

तळटीप :
१) पाठ्यपुस्तकामध्ये कवितेच्या अखेरीस 'अपूर्ण' असा उल्लेख असलेली पण मूळ दहा कडव्यांची संपूर्ण संहिता इथे घेतली आहे.
२) 'वसंत देसाई, यांनी स्वरबद्ध केलेले हे गीत 'जयवंत कुलकर्णी' व इतर मंडळींनी सुध्दा पूर्ण गायीलेले नाही.

तूं तर चाफेकळी!

2011-12-08T06:49:00.000-08:00

"गर्द सभोंती रानसाजणी, तूं तर चाफेकळी
काय हरवले सांग शोधिसी, या यमुनेच्या जळी ? ll ध्रु ll

ती वनमाला म्हणे, "नृपाळा, हे तर माझे घर,
पाहत बसते मी तर येथे, जललहरी सुंदर.
हरिणी माझी, तिला आवडे फारच माझा गळा;
मैना माझी गोड बोलते, तिजला माझा लळा"
घेउनि हाती गोड तिला त्या कुरणावरती फिरे
भाऊ माझा, मंजुळवाणे गाणे कधी न विरे" ॥ १ ॥

"रात्रीचे वनदेव पाहुनी, भूलतिल रमणी ! तुला;
तूं वनराणी, दिसे न भुवनी तुझिया रुपा तुला
तव अधरावर मंजुळ गाणी, ठसली कसली तरी ?
तव नयनीं या, प्रेमदेवता धार विखारी भरी
क्रिडांगण जणु चंचल सुंदर भाल तुझे हे गडे,
भुरुभुरु त्यावर नाचत सुंदर कुंतल कुरळ उडे ॥ २ ॥

अर्धस्मित तव मंद मोहने, पसरे गालांवरी;
भूललें तुजला हृदय साजणी, ये चल माझ्या घरीं"
सांज सकाळी हिमवंतीचे सुंदर मोती घडे
हात लाविता परि नरनाथा तें तर खालीं पडे
ती वनमाला म्हणे नृपाळा "सुंदर मी हो खरी" ॥ ३ ॥

-- बालकवी

सौजन्य: मायबोली

तळटीप : मत्स्यगंधा (१९६४) नाटकातले हे गीत आशालता वाबगावकर यांनी पूर्ण गायीलेले नाही.

आमची मांजरी

2011-12-07T06:30:00.000-08:00

[शार्दूलविक्रीडित]

शोभे वर्तुल तोंड गोंडस जिचें, नासाप्रभा तांबडी
डोळे नीलविलोल गोल दिसती प्रत्यक्ष पाचू खडी;
जीचे छान लहान कान गमती गोकर्णिकेचीं फुलें,
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll १ ll

भाटी हे, परि नीट लांब फुटती ओठीं मिशा पांढर्‍या;
अंगी लोंकर फार ती मृदु उशी ही सांवरीची खर्‍या,
कोठें लाल, मधून शुभ्र ठिपके देहीं जिच्या शोभले,
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll २ ll

वाटे शेंपुट लांब फार मृदुसें रेशीम-गोफापरी;
रागानें परि त्यास जी फुगवितां येते ब्रशाची सरी,
जातां धांवतही कधींहि न जिचीं तीं वाजती पावलें,
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll ३ ll

पंजे शुभ्र जिचे असून वरतीं काळीं नखे भासती
जेवीं पूर्ण-शशांक-बिंबि दिसती ते डाग रम्याकृती,
पट्टा चंदन-शुभ्र गंध जणुं हें भाळीं असे रेखिले
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll ४ ll

आणी दूध जधीं सकाळिं गवळी, येई तधीं धावुनी,
त्याचे भोंवती नाचुनी शिरुनियां पायीं तनू घासुनी
‘म्यां म्यां’ ओरडुनी सुखें पय पिई जें भूवरी सांडलें
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll ५ ll

येतां अंबररत्नबिंब उदया जाऊन कौलांवरी,
घेवोनी नवमित्ररश्मि अपुल्या देहीं, सुखातें वरी,
तेथें निर्मल सर्व अंग करिते जी चाटुनी आपुलें,
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll ६ ll

नेमें साधुनि भोजनावसर जी बैसोनि पानापुढे
राही स्वस्थ भली उगाच न पळे पंक्तींत चोहोंकडे,
घालूं भूवर भात खात तितका, चित्राहुती ना गिळे
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll ७ ll

खोडी एक परंतु होय तिजला, सोडी न तीतें जरा,
नाहीं तूप, न भात खात अगदीं कांहिंहि तुम्ही करा;
हुंगोनी नुसतेंच अन्न बसते राही उपाशी बळें,
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll ८ ll

होतां भोजन अंगणीं मग तनू टाकूनियां आडवी
डोळे झांकुन, शांत निश्र्चल मनें चारी पदां लांबवी
साधूनी स्वसमाधि साधुस असे मागें जिनें टाकिलें,
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll ९ ll

ऐशी घेउनियां जरा सुखकरा जी नित्य विश्रांतिला
डोळ्यांतें उघडी, पदांस अखडी, सोडीच भूमीतला
देई जांभइ जी उठूनि तनुला देवोनि आळेपिळे
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll १० ll

पाहोनी मग अंगणांत चिमणी घाली झणीं झांपडी
जातां ती उडुनी हताश बनुनी बैसे धरोनी दडी
लावी निश्र्चल अंगणीं टक, जिचें क्रोधें मन क्षोभलें
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll ११ ll

येंता ती चिमणी पुन्हां उचलुनी जी मागले पाय ते
घेई भार पदीं पुढील, सहसा वेगें उडी मारते
जातां भक्ष्य परी भरारुनि, जिचें हो तोंड ओशाळलें
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll १२ ll

केव्हा पुच्छ धरी पुढील चरणीं चावी स्वदंतांकुरें
येतांची कळ तें त्यजी गरगरां नाचे, स्फुरे, गुर्गुरे;
भूमीते खरडी स्वकीय नखरीं मध्येंच जोरें पळे,
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll १३ ll

राहेना पळही कधीं चपळ जी एके स्थळीं सुस्थिर,
धांवे धूम, उडे, मधेंच उसळे; धुंडीत सारें घर,
चाळे दाखविते अनेक, धरिती पाठीस जेव्हां मुलें,
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll १४ ll

कांहीं खुड्खुड्लें, तरी धडपडे, नाचे पडे बागडे,
कोठें आड दडे, मधें वर उडे, घे धांव चोहोंकडे,
जी झाडावर वेंधतां खग-कुळें होती भय-व्याकुळें;
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll १५ ll

रात्रीं जी न मनी जुमानित तमा धैर्यें फिरे मंदिरीं,
टेहाळी करि, संधि साधुनि उडी टाकावया उंदिरीं;
या कृत्यें ज्वर-राज-मानसिं जणूं शल्यापरी जी सले !
ऐशी सुंदर मांजरी बघुनियां मच्चित्त हें लोभलें ll १६ ll

- बाळकृष्ण अनंत भिडे

कोकिलान्योक्ति

2011-12-02T09:20:00.000-08:00

[वसंततिलका]

येथें समस्त बहिरे वसताति लोक,
कां, भाषणे मधुर तूं करिशी अनेक.
हे मूर्ख यांस किमपीहि नसे विवेक,
वर्णावरून तुजला गणतील काक. ll १ ll

[शार्दूलविक्रीडित]

या माळावरि वृक्ष एकहि नसे, बाळा खुळ्या कोकिला,
येथें मंजुळ शब्द काढुनि गळा कां शोषिशी आपुला ?
जेथें बोल अमोल वाटति तुझे, तो देश, बा वेगळा;
तेथें आम्र फुलोनि गंध विखरे चोहिंकडे आगळा. ll २ ll

[पृथ्वी]

वसंतसमयीं फुले, परिमळें दिशा व्यापि जो,
जयास अवलोकुनी सुरतरूहि चित्तीं थिजो,
तया सतत सेविती विहग आम्रवृक्षा किती;
परी पिकचि एकला मधुर वाणि लाधे कृती. ll ३ ll

[शार्दूलविक्रीडित]

कां, बा, सुस्वर शब्द काढिशि पिका ? राहें उगा; काळ हा
लोटेतों तरुकोटरीं लपुनियां कोठें तरीही रहा.
पानें तीव्र हिमें गळोनि दिसती झाडें जळाल्यापरी,
गर्जे कर्कश शब्द थोर करुनी काकावली त्यांवरी. ll ४ ll

- कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

गजान्योक्ती

2011-12-02T09:09:00.000-08:00

[स्त्रग्धरा]
ज्याची स्पर्धा कराया इतर गज कधीं शक्त नाहीच झाले,

सांगावे काय ? ज्याच्या मृगपतिहि भयें रान सोडून गेले,

तो पंकामाजिं आजि गजवर फसला, युक्ति नाहीं निघाया,

अव्हेरीती, पहा, हे कलकल करुनी क्षुद्र कोल्हे तयाला.

- कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

मयूरान्योक्ति

2011-12-02T08:24:00.000-08:00

मयूरान्योक्ति : १

[शार्दूलविक्रीडीत]

झाडें पेटुनि वाजती कडकडां, त्यांचा ध्वनी होतसे,
ज्वाला राहुनि राहुनी उठति या विद्युल्ल्ता ही नसे,
काळा धूर नभीं बहू पसरला, हा मेघ नोहे खरा,
वर्षाकाळ न हा, दवानल असे, मोरा, पळें, रे, घरा.

मयूरान्योक्ति : २

[शार्दूलविक्रीडीत]

रत्नांचा जणुं ताटवा झळकतो, मोरा, पिसारा तुझा,
हर्षे नाचशि तै गमे त्रिभुवनीं पक्षी न ऐसा दुजा,
मोठा सुंदर तूं खरा परि दया नाहींच भिल्लांस या,
हे घेतील तुझा जिवा, झडकरी सोडीं अरण्यास या.

- कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

बाभळीविषयीं अन्योक्ति

2011-12-02T08:09:00.000-08:00

[शार्दूलविक्रीडीत]

कांट्यांनीं भरलें शरीर अवघें, छाया नसे दाटही,

नाहीं वास फुलांस, भूक न निवे ज्याच्या फळें अल्पही,

नाहीं एकहि पांथ येत जवळीं तूझ्या, असो गोष्ट ही

अन्याचीं न फळें मिळोत म्हणुनी होशी तयांतें वही.

- कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

सूर्यान्योक्ति

2011-12-02T07:19:00.000-08:00

[शार्दूलविक्रीडीत]

देखूनी उदया तुझ्या द्विजकुळे गाती अती हर्षुनी,

शार्दूलादिक सर्व दुष्ट दडती गिर्यंतरीं जाउनी,

देशी ताप परी जसा वरिवरी येशी नभीं, भास्करा,

अत्त्युच्चीं पदिं थोरही बिधडतो हा बोल आहे खरा.

- कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

हरिणान्योक्ती

2011-12-02T06:38:00.000-08:00

[शार्दूलविक्रिडित]

जाळे तोडुनियां बळें हरिण तो टाळोनि दावाग्निला

व्याधाचे चुकवूनि बाणहि महावेगें पुढें चालिला,

तों घाईंत उडी फसूनि पडला आडामधें बापडा;

होती सर्वहि यत्न निष्फळ, जरी होई विधी वांकडा.

- कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

हिरवें तळकोंकण

2011-12-01T09:23:00.000-08:00

सह्याद्रीच्या तळीं शोभतें हिरवें तळकोंकण,
राष्ट्रदेविचें निसर्गनिर्मित केवळ नंदनवन !

झुळझुळ गाणें मंजुळवाणें गात वाहती झरे,
शिलोच्चयांतुनि झुरुझुरु जेथें गंगाजळ पाझरे;

खेळत खिदळत नद्या चालल्या गुणगंभीराकडे
दरिखोर्‍यांतुनि माणिकमोतीं फुलुनि झांकले खडे;

नील नभीं घन नील बघुनि करि सुमनीं स्वागत कुडा,
गोमेदांच्या नटे फुलांनी बरसातिंत तेरडा !

कडेकपारीं खेळ मारुतासह खेळे हिरवळ,
उधळित सोनें हसे नाचरें बालिश सोनावळ !

शारद समयीं कमलवनाच्या तरत्या शय्येवरी
मदालसा स्वच्छंद लोळती जलदेवी सुंदरी !

कविकाव्यांतुनि, तशी जींतुनी स्त्रवते माध्वी झरी,
आमोदा उधळीत फुले ती बकुळीची मंजरी;

हिरव्या पिवळ्या मृदुल दलांच्या रम्य गालिच्यावरी
स्वप्नीं गुंगति गोकर्णीचीं फुलें निळीं पांढरीं !

वृक्षांच्या राईंत रंगती शकुंत मधु गायनीं
तरंगिणीच्या तटीं डोलती नाग केतकीवनीं !

फूलपांखरांवरुनि विहरती पुष्पवनांतिल परी
प्रसन्नता पसरीत वाजवुनि जादूची पांवरी !

शिताबाइच्या गोड हातचे पोहे जे काननीं
रागानें दे बाइलवेडा कवडा भिरकावुनी,

रोपें त्यांचीं बनुनि पसरलीं नाचत चोहींकडे !
अजुनि पहा या ! मंडित त्यांनीं कोंकणचे हे सडे !

इतिहासाला वार्ता ज्याची श्रुत नाहीं जाहली,
दंतकथांसहि विस्मृति ज्याची होउनियां राहिली,

"झिम्मा खेळे कोंकणचा तो नृपाळ" म्हणती मुली,
गळे वसंती टपटप जेव्हां आंब्याची डाहळी !

पिकले आंबे गळुनि भूतळीं रस जोंवरि वाहतो
वनदेवींसह झिम्मा खेळत तोंवरि नृप राहतो

कुठें आढळे फळभाराने लवलेली आंवळी,
कुठें गाळिती भुळभुळ अपुलीं पक्व फळें जांभळी,

कुठें हलवितो पिंपळपाने पिंपळ पारावर,
कुठें वडाच्या पारंबीवर झोंके घे वानर !

कुठें बेहड्यावरि राघूस्तव विरही मैना झुरे,
प्राणविसांवा परत न आला म्हणुनि चित्त बावरे !

मधमाशांची लोंबति पोळीं कुठें सात्त्विणावरी
रंग खेळती कुठें प्रमोदें पांगारे शेवरी !

पोटीं साखरगोटे परि धरि कंटक बाहेरुनी
झुले कुठें तो फणस पुरातन रहिवासी कोंकणी.

कोठें चिंचेवर शठ आंबा करि शीतळ सांउली,
म्हणुनि कोपुनी नदीकिनारीं रातंबी राहिली !

निर्झरतीरीं रानजाइच्या फुलल्या कुंजांतुनी
उठे मोहमय संगीताचा अस्फुट कोठें ध्वनी !

कुठें थाट घनदाट कळकिचा त्यांत संचरे कुंणी
पुंगि बजावित फंदि मुशाफर दर्यापुर सोडुनी !

कुठें सुरंगी-मुकुलकुलाच्या सस्मित वदनांतुनी
दरवळलेला परिमळ सेवित फिरति अप्सरा वनीं !

कोरांटीचीं, नादवटीचीं, नेवाळीचीं फुलें
फुलुनि कुठें फुलबाग तयांनीं अवघे शृंगारिले !

नीललोचना कोंकणगौरी घालुनि चैत्रांगणीं
हिंदोळ्यावरि बसविति जेव्हां अंबा शुभदायिनी,

हळदीकुंकू तदा वांटितां नसो प्रसादा उणें,
पिकलीं म्हणुनी रानोरानीं करवंदें तोरणें

औदुंबरतरु अवधूताचा छाया दे शीतळ,
शिवयोग्याचा बेल वाढवी भावभक्तिचें बळ;

बघुनि पांढरी भूतपाळ वेताळ काढितो पळ,
आइन-किंजळ करिती मांत्रिकमंत्रबळा दुर्बळ !

गडागडावर निवास जेथें माय भवानी करी
राहे उधळित फुलें तिथे खुरचांफा चरणांवरी !

पानफुलांच्या वाहुनि माळा अंजनिच्या नंदना,
तिजवर वरुनी वैधव्याच्या रुइ चुकवी यातना !

चिंव चिंव शब्दा करित निंवावर खार भराभर पळे
भेंडि उंडिणींवरी बैसुनी करकरती कावळे;

लज्जारंजित नवयुवतींच्या कोमल गालांसम
रंगुनि काजू, भरले त्यांनीं डोंगर दुर्गम !

तिथें मंडलाकार मनोहर नर्तन आरंभुनी,
रुसल्या सखिची घुमत पारवा करितो समजावणी !

विविध सुवासीं हिरवा चांफा चकित करी मानस,
मंद मंद मधु गंध पसरितो भुइचांफा राजस,

हंसे उपवनीं अर्धोन्मीलित सुवर्ण चंपककळी,
पाडुनि तुळशीवरी चिमुकली हलती निज सांउली !

पराग पिवळे, धवल पाकळ्या, परिमळ अंबर भरी,
घालित रुंजी भ्रमति भृंग त्या नागचंपकावरी !

सौगंधिक उच्छ्वास सोडिती प्राजक्ताच्या कळ्या,
लाजत लाजत हळुच उघडितां निज नाजुक पाकळ्या

त्या उच्छ्वासां पिउनि बिजेचा चांद हर्षनिर्भरी
होउनियां बेभान नाचतो निळावंतीच्या घरीं!

धुंद सिंधुला मारवेलिची मर्यादा घालुन
उभी सैकतीं कोंकणदेवी राखित तळकोंकण;

निकट माजलीं निवडुंगांची बेटें कंटकमय,
आश्रय ज्यांचा करुनि नांदती कोचिंदे निर्भय,

मागें त्याच्या डुले नारळी पोफळिचे आगर,
पुढें विराजे निळावंतिचें निळेंच जळमंदिर;

राष्ट्रदेविचें निसर्गनिर्मित ऐसें नंदनवन
सह्याद्रीच्या तळीं शोभतें हिरवें तळकोंकण.

- माधव केशव काटदरे (माधव)

थोर तुझे उपकार

2011-12-01T08:07:00.000-08:00

थोर तुझे उपकार
आई ! थोर तुझे उपकार ll ध्रु० ll

वदत विनोदें हांसत सोडी
कोण दुधाची धार ll १ ll

नीज न आली तर गीत म्हणे
प्रेम जिचें अनिवार ll २ ll

येई दुखणे तेव्हां मजला
कोण करी उपचार ll ३ ll

कोण कड़ेवर घेउनि फिरवी
चित्ती लोभ अपार ll ४ ll

बाळक दुर्बळ होतों तेव्हां
रक्षण केले फार ll ५ ll

त्वांचि शिकविले वाढविले त्वां
आहे मजवर भार ll ६ ll

स्मरण तुझ्या या दृढ़ ममतेचें
होंते वारंवार ll ७ ll

नित्य करावे साह्य तुला मीं
हा माझा अधिकार ll ८ ll

- भास्कर दामोदर पाळंदे

टीप : हि कविता 'विल्यम मावर' यांच्या 'द इंग्लिश स्पेलिंग बुक' या पुस्तकातील "माय मदर" या कावितेचं रुपांतर आहे.

जिकडेतिकडे पाणीच पाणी

2011-11-30T09:00:00.000-08:00

जिकडेतिकडे पाणीच पाणी
खळखळणारे झरे,
झुळझुळणारे गवत पोपटी
लवलवणारे तुरे.

नवी लकाकी झाडांवरती
सुखात पाने-फुले नाहती,
पाऊसवारा झेलित जाती
भिरभिरती पाखरे,
जिकडेतिकडे पाणीच पाणी
खळखळणारे झरे.

हासत भिजती निळसर डोंगर
उड्या त्यांतुनी घेती निर्झर,
कडेकपारी रानोरानी
नाद नाचरा भरे,
जिकडेतिकडे पाणीच पाणी
खळखळणारे झरे.

मधेच घेता वारा उसळी,
जरी ढगांची तुटे साखळी,
हिरव्या रानी ऊन बागडे
हरिणापरी गोजिरे,
जिकडेतिकडे पाणीच पाणी
खळखळणारे झरे.

- शंकर वैद्य

फुलपांखरू

2011-11-30T08:20:00.000-08:00

(जाति-अंजनी)

जेथें हिरवळ फार विलसते,
लताद्रुमांची शोभा दिसते,
तेथें फुलपांखरू पहा हें –

सुंदर बागडतें !

कलिकांवरुनी, पुष्पांवरुनी,
गंधयुक्त अवकाशामधुनी,
पुष्पपरागा सेवित हिंडे –

मोदभरें करुनी !

तरल कल्पना जशी कवीची,
सुंदर विषयांवरुनी साची
भ्रमण करी, गति तशीच वाटे –

फुलपांखराची !

वा मुग्धेची जैशी वृत्ति
पतिसहवास स्वप्नावरती
विचरे, फुलपांखराची तशी –

हालचालही ती !

निर्वेधपणें इकडे तिकडे
वनश्रींतुनी अहा ! बागडे;
त्याचा हेवा हृदयीं उपजुनी –

मन होई वेडें !

तिमिरीं आम्हीं नित्य रखडणें,
विवंचनांतचि जिणें कंठणें,
पुष्पपंतंगस्थिति ही कोठुनि –

आम्हांला मिळणें !

असे यास का चिंता कांही ?
यास ‘उद्या’चा विचार नाहीं,
अकालींच जो आम्हां न्याया –

मृत्युमुखीं पाही !

बहु सौख्याची कुसुमित सृष्टि,
तींत वसे हें, न कधीं कष्टी,
ग्रीष्मांचें खर रुप विलोकी –

नच याची दृष्टि !

‘सर्व विनाशी असती प्राणी,’
ही मज खोटी वाटे वाणी;
फुलपांखरुं मरण पाहिलें –

आहे का कोणीं ?

[वसंततिलका]

जें रम्य तें बघुनियां मज वेड लागे;
गाणें मनांत मग होय सवेंचि जागें;
गातों म्हणून कवनीं फुलपांखरातें,
व्हायास सौख्य मम खिन्न अशा मनातें.

– केशवसुत

विमान

2011-11-30T07:17:00.000-08:00

किति मौज दिसे ही पहा तरी
हे विमान फिरतें अधांतरीं l ध्रु l

खोल नदींतुन कापित पाणी
मत्स्य धांवतों चहुंबाजूंनी,
घारच अथवा फिरते गगनीं,
हुबेहुब हें त्याच परी ll १ ll

रविकररंजित मेघांमधुनी,
स्वच्छ चांदण्यामधें पोहुनी,
घुमघुम नादें दिशा घुमवुनी,
प्रवास करि हें जगावरी ll २ ll

परंतु केव्हा पाउस गारा
प्रांत वेढुनी टाकिती सारा,
त्यांतूनही हें जाइ भरारा,
नवल नव्हे का खरोखरी? ll ३ ll

पहा जाउनी विमानांतूनी,
दिसेल शोभा अपूर्व वरुनी,
डोंगर, रानें, ओहळ, तटिनी
आणि कुठे सागरलहरी; ll ४ ll

ग्रहनक्षत्रें आकाशांतिल
विमान बघुनी मनांत म्हणतिल,
"भेटाया अपणां पृथ्वींतिल
येति माणसें कुणीतरी." ll ५ ll

नको सूर्यचंद्रावर जाया;
नको जगाची सफर कराया,
नेइं विमाना, मज त्या ठायां
जेथ माय मम वास करी ll ६ ll

- गोपीनाथ

उषा

2011-11-29T08:12:00.000-08:00

होतो पुस्तक घेउनि सहज मी दारात त्यांच्या उभा,
बाला तोंच समोरूनि कुणीतरी आली त्वरेने पुढे
वार्‍याने उडुनी पुनःपुनरपी चंद्रास जे झाकिती
मागे सारित-सांवरीत पदरा-ते मोकळे कुंतल,
किंचित हासूनि बोलली मजसि ती अस्पष्ट काही तरी,
किंवा स्पष्ट असेल ते, समजले माते न तेव्हा पण;
होतो स्तब्ध तसाच मी, मजकडे डोळे तिचे लागले;
त्यांचे तेज खुले मुखावरी; रवी जाताच खाली जरा
त्याची मावळती प्रभा पसरूनि रंगे जशी वारूणी,
गोर्‍या, नाजुक या तनूवर तशी शोभे छटा तांबुस;
नाही पार्थीव भाव ज्यास शिवले, स्वर्गीय जे शैशव
त्याची ही रमणीय मूर्तिच उभी माझ्याकडे राहिली.
मी त्यानंतर पाहिले नच तिला, वर्षे किती लोटली?
चित्ताच्या क्षितीजावरून परि ती नाही उषा लोपली.

- ग.त्र्यं.माडखोलकर

अजाण आम्ही तुझी लेकरे

2011-11-29T07:23:00.000-08:00

अजाण आम्ही तुझी लेकरे तू सर्वांचा पिता
प्रेमाने तुज नमितो गातो तुझ्या गुणांच्या कथा

चंद्र-सूर्य हे तुझेच देवा तुझी गुरे वासरे
तुझीच शेते, सागर, डोंगर, तुझी फुले पाखरे

अनेक नावे तुला तुझे रे दाही दिशांना घर
करीशी देवा सारखीच तू माया सगळ्यांवर

खूप शिकावे काम करावे प्रेम धरावे मनी
हौस एवढी पुरवी देवा हीच एक मागणी

(कवी : अज्ञात)

पाणपोई

2011-11-24T09:23:00.000-08:00

येइं भाई, येथ पाही घातली ही पाणपोई
धर्मजाती कोणती ती भेद ऐसा येथ नाही
संसॄतीचा हा उन्हाळा तल्खली होई जिवाची
स्वेदबिंदू अश्रुधारा यांविना पाणीच नाही II १ II

वायुवीची भोंवतीं आंदोलुनी त्या वंचिताती
झोंबती अंगी झळा अन् मूर्छना ये ठायिंठायीं
सांवली नाही कुठेंही, तापतो मार्तंड डोईं
श्रांत पांथा ! बांधली ही तूझियासाठीं सराई II २ II

आद्य जे कोणी कवी तत्स्फूर्तिच्या ज्या सिंधु गंगा
आणिल्या वाहून खांदीं कावडी त्यांतील कांही
पांथसेवासाधनीं हें व्हावयातें गार पाणी
मॄत्तिकेचे मात्र माझे कुंभ, ही माझी नवाई II ३ II

ओंजळी, दों ओंजळी, आकंठ घेईं वा पिऊनी
हो जरा ताजा तवाना, येउं दे सामर्थ्य पायीं
पावतां तॄप्ती मना, संचारतां अंगीं उमेदी
जो दुवा देशील पांथा तेवढी माझी कमाई. II ४ II

- यशवंत

आजारीपण (पडुं आजारी)

2011-11-22T06:25:00.000-08:00

पडुं आजारी,
मौज हीच वाटे भारी II ध्रु. II

नकोच जाणे मग शाळेला,
काम कुणी सांगेल न मजला,
मऊ मऊ गादी निजावयाला,
चैनच सारी..... मौज हीच वाटे भारी II १ II

मिळेल सांजा, साबुदाणा,
खडिसाखर, मनुका बेदाणा,
संत्री, साखरलिंबू आणा;
जा बाजारी..... मौज हीच वाटे भारी II २ II

भवती भावंडांचा मेळा,
दंगा थोडा जरि कुणि केला,
मी कावुनि सांगेन तयाला,
'जा बाहेरी'..... मौज हीच वाटे भारी II ३ II

कामे करतील सारे माझी,
झटतिल ठेवाया मज राजी,
बसेल गोष्टी सांगत आजी,
मज शेजारी..... मौज हीच वाटे भारी ! II ४ II

असलें आजारीपण गोड
असूनि कण्हती कां जन मूढ ?
हें मजला उकलेना गूढ –
म्हणून विचारी..... मौज हीच वाटे भारी II ५ II

- भानुदास

देवाजीनें करुणा केली (भाताचा हंगाम)

2011-11-21T09:10:00.000-08:00

'देवाजीनें करुणा केली
भातें पिकुनी पिवळी झाली'
देवाजीच्या नांवा घेऊनी
तयार व्हा रे करू कापणी
पहांट होता जाउं चला रे
पचंग बांधुनि तयार व्हा रे
खसाखसा मग विळा चालवा
चूड कापुनि घाला आडवा
चूडावरती चूड ठेवुनी
कडपें बनवा, खपा कसूनी
कापा ! कापा ! झटुनी सारे
कडपांचे मग बांधू भारे
उचलुनि डोकीवर ते घेउं
चला खळ्यावर झप झप जाउं
एकावरती दुसरा चढवा
भार्‍यांची ह्या उडवी बनवा

सांठवणी हि आज संपली
पुढे झोडणी करणें आली
देवाजीच्या नांवा घेतां
बरकत येते बहुतची भाता
झोडा भारे खळें भरेल
भाताची मग रास पडेल
शाबास तुमची ! भले बहादर !
काम उडवुनी द्याच भराभर
भाताची ही रास पडतसे
माचुंड्यांचा ढीग होतसे
घ्या घ्या आतां हाती सुपाला
वारा वाहे वारवण्याला
पाळींज, कचरा उडुनी जाई
निवळ खालती भातच राही
मोजुनि ते कणग्यांत सांठवा
देवाचे उपकार आठवा

देवाजीनें करुणा केली
रोजचीच पण 'बस' हि आली
जणू पायाने हरिणीच्या अन
शिरस्तांतलीं कामें झाली
घराघरांतील चूल पेटली
चहा उकळूनी काळा झाला
जरा चढवितां दुसरें भांडे
भातही शिजुनी होईल पिवळा
घरी परततां, भाजीवाली
समोर दिसली, भरली थैली;
दो दिडक्यांची कडू दोडकी
जरी पिकूनी झाली पिवळी
उजाडतां जें उजाड झाले
झोपीं गेलें, मावळतां ते
करील जर का करुणा देव
बिचकुनी होतील हिरवी भातें

-- बा. सी मर्ढेकर

उठ मुला (निजलेल्या मुलास)

2011-11-21T06:43:00.000-08:00

उठ मुला, उठ मुला,
बघ हा अरुणोदय झाला
नवरंगी किरणांनी,
भूषविली बघ ही अवनी

मोद भरें, रान भरें,
मंद सुगंधातें विखरे
शितल हा, वात पहा,
आळस हरण्या येत अहा

किलबिलती बागडती,
झाडांवरती पक्षी किती
रव करिती भृंगतती,
पुष्पांचा मकरंद पिती

फुलांवरी, फळांवरी,
पतंग मोदें मजा करी
झटकन बसे, पटकन उठे,
उंच भरार्‍या घेत सुटे

आनंदे, नभ कोंदे,
हरूनी आळसा तरतरि दे
पूर्वेला, रवि आला,
मुला उठाया कथित तुला

- बालकवी

तयास मानव म्हणावे का ?

2011-11-19T09:23:00.000-08:00

ज्ञान नाही विद्या नाही
ते घेणेची गोडी नाही
बुध्दी असुनि चालत नाही
तयास मानव म्हणावे का ?

दे रे हरी पलंगी काही
पशूही ऐसे बोलत नाही
विचार ना आचार नाही
तयास मानव म्हणावे का ?

पोरे घरात कमी नाहीत
तयांच्या खाण्यासाठीही
ना करी तो उद्योग काही
तयास मानव म्हणावे का ?

सहानुभूती मिळत नाही
मदत न मिळे कोणाचीही
पर्वा न करी कशाचीही
तयास मानव म्हणावे का ?

दुसर्‍यास मदत नाही
सेवा त्याग दया माया ही
जयापाशी सदगुण नाही
तयास मानव म्हणावे का ?

ज्योतिष रमल सामुद्रीकही
स्वर्ग नरकाच्या कल्पनाही
पशुत नाही त्या जो पाही
तयास मानव म्हणावे का ?

बाईल काम करीत राही
ऐतोबा हा खात राही
पशू पक्षात ऐसे नाही
तयास मानव का म्हणावे ?

पशु-पक्षी माकड माणुसही
जन्ममृत्यु सर्वानाही
याचे ज्ञान जराही नाही
तयास मानव म्हणावे का ?

-- सावित्रीबाई फुले

पसायदान

2011-11-18T07:35:00.000-08:00

आता विश्वात्मकें देवें । येणे वाग्यज्ञें तोषावें ।
तोषोनिं मज द्यावे । पसायदान हें ॥

जें खळांची व्यंकटी सांडो । तया सत्कर्मी रती वाढो ।
भूतां परस्परे जडो । मैत्र जीवांचें ॥

दुरितांचे तिमिर जावो । विश्व स्वधर्म सूर्यें पाहो ।
जो जे वांच्छिल तो तें लाहो । प्राणिजात ॥

वर्षत सकळ मंगळी । ईश्वरनिष्ठांची मांदियाळी ।
अनवरत भूमंडळी । भेटतु भूतां ॥

चलां कल्पतरूंचे आरव । चेतना चिंतामणींचें गाव ।
बोलते जे अर्णव । पीयूषाचे ॥

चंद्र्मे जे अलांछ्न । मार्तंड जे तापहीन ।
ते सर्वांही सदा सज्जन । सोयरे होतु ॥

किंबहुना सर्व सुखी । पूर्ण होऊनि तिन्हीं लोकी ।
भजिजो आदिपुरुखी । अखंडित ॥

आणि ग्रंथोपजीविये । विशेषीं लोकीं इयें ।
दृष्टादृष्ट विजयें । होआवे जी ।

येथ म्हणे श्री विश्वेशरावो । हा होईल दान पसावो ।
येणें वरें ज्ञानदेवो । सुखिया जाला ॥

रचना - संत ज्ञानेश्वर

पाऊस कधीचा पडतो

2011-11-16T08:40:00.000-08:00

पाऊस कधीचा पडतो, झाडांची हलती पाने
हलकेच जाग मज आली, दुःखाच्या मंद सुराने

डोळयात उतरले पाणी, पाण्यावर डोळे फिरती
दुःखाचा उतरला पारा, या नितळ उतरणीवरती

पेटून कशी उजळेना, ही शुभ्र फुलांची ज्वाला
तार्‍यांच्या प्रहरापाशी पाऊस असा कोसळला

संदिग्ध ढगांच्या ओळी आकाश ढवळतो वारा
माझ्याच किनार्‍यावरती लाटांचा आज पहारा

- माणिक सी. गोडघाटे उर्फ कवी ग्रेस

वाट

2011-11-16T08:04:00.000-08:00

मला आवडते वाट वळणाची
दाट झाडीची नागमोडीची
ही अलिकडची, नदीच्या थडीची
मला आवडते वाट वळणाची

मला आवडते वाट वळणाची
सरघसरणीची पायफसणीची
लवणावरची पानबसणीची
मला आवडते वाट वळणाची

मला आवडते वाट वळणाची
अशी भुलवणीची हुलकावणीची
निसर्गवेळूच्या भर रानीची
मला आवडते वाट वळणाची

मला आवडते वाट वळणाची
जरा अडचणीची चढउतरणीची
घाटमाथ्याची ती पलीकडची
मला आवडते वाट वळणाची

मला आवडते वाट वळणाची
इथची तिथची कधी कुणीकडची
क्षितिजाकडची पुढची पुढची
मला आवडते वाट वळणाची

- आ. रा. देशपांडे

गवताचं पातं

2011-11-15T09:37:00.000-08:00

गवताचं पातं वार्‍यावर डोलतं
डोलतांना म्हणतं खेळायला चला

झर्‍यातलं पाणी खळा-खळा हसतं
हसताना म्हणतं खेळायला चला
निळं निळं पाखरू आंब्यावर गातं
गाताना म्हणतं नाचायला चला

झिम्मड पावसात गारांची बरसात
बरसात म्हणते वेचायला चला
छोटासा मोती लपाछपी खेळतो
धावतांना म्हणतो शिवायाला चला

मनिच पिल्लू पायाशी लोळतं
लोळतांना म्हणतं जेवायला चला
अहो, जेवायला चला
तुम्ही जेवायला चला

- कुसुमाग्रज

माझी बाहुली

2011-11-10T05:55:00.000-08:00

लहान माझी बाहुली
मोठी तिची साऊली
घारे डोळे फिरवीते
लुकूलुकू हि पहाते

नकटे नाक उडवीते
गुबरे गाल फुगाविते
दांत काही घासत नाही
अंग काही धूत नाही

भात केला, करपून गेला !
पोळया केल्या, कच्च्या झाल्या !
वरण केले पातळ झाले
तूप सगळे सांडून गेले

असे भुकेले नक्का जाउं
थांबा करते गोड खाऊ
केळीचे शिकरण करायला गेली
दोनच पडले दांत

आडाचें पाणी काढायला गेली
धपकन पडली आत !

(अज्ञात कवी)

झुक झुक झुक गाडी

2011-11-10T05:13:00.000-08:00

गाडी आली, गाडी आली~~~ झुक झुक झुक
शिट्टी कशी वाजे बघा~~~~~~~कुक कुक कुक
ईंजीनाचा धुर निघे~~~~~~~~~~~~भक भक भक
चाके पाहू तपासूनी~~~~~~~~~~~~~~~~ठक ठक ठक
गाडीमध्ये बसा चला~~~~~~~~~~~~~~~~~~~पट पट पट
सामानही ठेवा सारे~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~चट चट चट
तिकिटाचे पैसे काढा~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~छन छन छन
गाडीची ही घंटा वाजे~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~घण घण घण
जायाचे कां तुम्हां कुठे~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~भूर भूर भूर
कोठेही जा, नेई तुम्हां~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~दूर दूर दूर
नका बघू डोकाउन~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~शुक शुक शुक
गाडी आता निघालीच~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~झुक झुक झुक

~ वि. म. कुलकर्णी

विद्यार्थ्याप्रत

2011-11-10T01:40:00.000-08:00

महत्व भारी आहे या पृथ्वीचे,
त्याहुनी अतिशय या सगळ्या विश्वाचे
परि तुजमध्ये महतीचे जे बीज
त्याहुनी काही मोठी नाही चीज
ठसव मनी हे साचे,
बाबा !
हे वच बहु मोलाचे.

अग्नी असे हा तेजस्वी रे फार,
त्याहुनी भारी सूर्य नभीचा थोर;
परि किरण जो तुजमध्ये सत्याचा
प्रकाश सर्वोत्तम तो आहे त्याचा;
घोक सदा हे वाचे,
बाबा !
हे वच बहु मोलाचे.

पृथ्वीमध्ये रत्ने बहु आहेत;
आकाशी तर असंख्य दिसताहेत;
परि एक रत्न तुजमध्ये जे सच्छील
कोणाला नच सर त्याची येईल; _
स्मरण असू दे याचे,
बाबा !
हे वच बहु मोलाचे.

स्नायूंमध्यें पुष्कळ आहे शक्ति,
नृपवेत्री तर फारच आहे म्हणती;
परि एक एक जो नवा शब्द तूं शिकसी
शक्ति तयाची उलथिल सर्व जगासी !_
पठन तर करी त्याचे,
बाबा !
जग हे बदलायचे.

- केशवसुत (समग्र केशवसुत)

आठवणीतील कविता बालभारतीच्या!

2011-11-09T01:56:00.000-08:00

आठवणीतील कविता बालभारतीच्या!

मुंबई पाठोपाठ आज लोकसत्ता ठाणे वृत्तान्तने "बालभारती आठवणीतील कविता" ई-पुस्तकाची दखल घेतली.

बाळ जातो दूर देशा (मातृहृदय)

2011-11-08T09:51:00.000-08:00

बाळ जातो दूर देशा, मन गेले वेडावून
आज सकाळपासुन

हात लागेना कामाला, वृत्ति होय वेडयावाणी
डोळ्यांचे ना खळे पाणी

आणा दूध जिन्सा नव्या, आणा ताजा भाजीपाला
माझ्या लाडक्या लेकाला

त्याच्या आवडीचे चार, करू पदार्थ सुंदर
कांही देऊ बरोबर

त्याचे बघा ठेविलें कां, नीट सामान बांधून
कांही राहील मागून

नको जाऊ आतां बाळा, कुणा बाहेर भेटाया
किती शिणविसी काया

वार्‍यासारखी धांवते, वेळ भराभरा कशी !
गाडी थांबेल दाराशी

पत्र धाड वेळोवेळी, जप आपुल्या जीवास
नाही मायेचे माणूस

उंच भरारी घेवुन, घार हिंडते आकाशी
तिचे चित्त पिलापाशी

बाळा, तुझ्याकडे माझा, जीव तसाच लागेल
स्वप्नी तुलाच पाहील

बाळ जातो दूर देशा, देवा ! येऊन ऊमाळा–
लावी पदर डोळ्याला

- गोपीनाथ

झुळुक

2011-11-08T07:34:00.000-08:00

वाटते सानुली मंद झुळुक मी व्हावे
घेईल ओढ मन तिकडे स्वैर झुकावे

कधि बाजारी तर कधी नदीच्या काठी
राईत कधी वा पडक्या वाड्यापाठी
हळु थबकत जावे कधी कानोसा घेत
कधि रमत गमत वा कधी भरारी थेट

लावून अंगुली कलिकेला हळुवार
ती फुलून बघे तो व्हावे पार पसार
परि जातां जातां सुगंध संगे न्यावा
तो दिशादिशांतुनी फिरता उधळुनी द्यावा

गाण्याची चुकलीमुकली गोड लकेर
झुळझुळ झर्‍यांची पसरावी चौफेर
शेतात पाचुच्या, निळ्या नदीवर शांत
खुलवीत मखमली तरंग जावे गात

वेळूच्या कुंजी वाजवुनी अलगूज
कणसांच्या कानीं सांगावे हितगूज
शिंपावी डोही फुलें बकुळीची सारी
गाळुनी जांभळे पिकली भुळभुळ तीरी

दिनभरी राबुनी दबला दिसता कोणी
टवटवी मुखावर आणावी बिलगोनी
स्वच्छंद अशा या करुनी नाना मौजा
घ्यावया विसावा यावे मी तिन्हीसांजा

- दामोदर अच्युत कारे

तळ्याकाठी

2011-11-08T07:03:00.000-08:00

अशा एखाद्या तळ्याच्या काठी बसून राहावे, मला वाटते
जिथे शांतता स्वतःच निवारा शोधीत थकून आली असते

जळातला हिरवा गाळ निळ्याशी मिळून असतो काही
गळून पडत असताना पान मुळी सळसळ करीत नाही

सावल्यांना भरवीत कापरे जलवलये उठवून देत
उगीच उसळी मारुन मासळी, मधूनच वर नसते येत

पंख वाळवीत बदकांचा थवा वाळूत विसावा घेत असतो
दूर कोपर्‍यात एक बगळा ध्यानभंग होऊ देत नसतो

हृदयावरची विचारांची धूळ हळूहळू जिथे निवळत जाते,
अशा एखाद्या तळ्याच्या काठी बसून राहावे, मला वाटते!

- अनिल

माझ्या छकुलीचे डोळे

2011-11-07T08:03:00.000-08:00

माझ्या छकुलिचे डोळे,
दुध्या कवडीचे डाव
बाई! कमळ कमळ,
गोड चिडीचं ग नांव!

जरी बोलते ही मैना,
माझी अजून बोबडे
मला लागती ते बाई,
खडीसाखरेचे खडे!

सर्व जगाचं कौतुक,
हिच्या झांकल्या मुठीत
कुठें ठेवूं ही साळुंकी,
माझ्या डोळ्याच्या पिंजर्‍यात

कसे हांसले ग खुदकुन,
माझ्या बाईचे हे ओंठ
नजर होईल कोणाची,
लावुं द्या ग गालबोट!

- वि. भि. कोलते

जोगिया

2011-11-07T07:48:00.000-08:00

कोन्यात झोपली सतार, सरला रंग
पसरली पैंजणे सैल टाकूनी अंग,
दुमडला गालिचा, तक्के झुकले खाली
तबकात राहीले देठ, लवंगा, साली

झुंबरी निळ्या दीपात ताठली वीज
का तुला कंचनी, अजुनी नाही नीज?
थांबले रसिकजन होते ज्याच्यासाठी
ते डावलूनी तू दार दडपिले पाठी

हळुवार नखलिशी पुन: मुलायम पान
निरखीशी कुसर वर कलती करुनी मान
गुणगुणसि काय ते? गौर नितळ तव कंठी
स्वरवेल थरथरे, फूल उमलले ओठी.

साधता विड्याचा घाट उमटली तान
वर लवंग ठसता होसि कशी बेभान?
चित्रात रेखिता चित्र बोलले ऐने
"का नीर लोचनी आज तुझ्या गं मैने?"

त्या अधरफुलांचे ओले मृदुल पराग
हालले, साधला भावस्वरांचा योग
घमघमे जोगिया दवांत भिजुनी गाता
पाण्य़ात तरंगे अभंगवेडी गाथा

मी देह विकुनिया मागून घेते मोल
जगविते प्राण हे अर्पुनीया 'अनमोल'
रक्तांत रुजविल्या भांगेच्या मी बागा
ना पवित्र, देही तिळाएवढी जागा

शोधीत एकदा घटकेचा विश्राम
भांगेत पेरुनी तुळस परतला श्याम
सावळा तरुण तो खराच गं वनमाली
लाविते पान... तो निघून गेला खाली

अस्पष्ट स्मरे मज वेडा त्याचा भाव
पुसलेही नाही मी मंगल त्याचे नाव
बोलला हळू तो दबकत नवख्यावाणी
'मम प्रीति आहे जडली तुजवर राणी'

नीतिचा उघडिला खुला जिथे व्यापार
बावळां तिथें हा इष्कां गणितो प्यार;
हासुनी म्हणाले, 'दाम वाढवा थोडा...
या पुन्हा, पान घ्या... निघून गेला वेडा!

राहिलें चुन्याचे बोट, थांबला हात
जाणिली नाहि मी थोर तयाची प्रीत
पुन:पुन्हा धुंडिते अंतर आता त्याला
तो कशास येइल भलत्या व्यापाराला?

तो हाच दिवस, हीच तिथी, ही रात
ही अशीच होत्यें बसलें परि रतिक्लांत
वळुनी न पाहतां, कापित अंधाराला
तो तारा तुटतो - तसा खालती गेला

हा विडा घडवुनी करितें त्याचे ध्यान
त्या खुळ्या प्रीतिचा खुळाच हा सन्मान;
ही तिथी पाळितें व्रतस्थ राहुनि अंगे
वर्षात एकदा असा 'जोगिया' रंगे

- ग.दि. माडगुळकर

मीच माझा एककल्ली

2011-11-07T07:40:00.000-08:00

मीच माझा एककल्ली एकटा चालीत गेलो
आडवाटेने पिसाटाच्यापरी बेहोश झालो

ना कुठे आधार आणिक ना गतीला अंत होता
मात्र पायींच्या बळाला जागता आवेग होता

ना क्षिती होती कशाची मी मला उधळीत गेलो
अन् धुळीच्या लक्तरांची लाज गुंडाळून आलो

मज कळेना चालतांना दु:ख कैसे फूल झाले
अन् कुणाचे दिव्य आशीर्वाद मज घेऊन आले

अक्षरे चुरगाळिता मी अमृताचे कुंभ प्यालो
अन् उद्याच्या जीवनाची सांगता घेऊन आलो.

- ना. धों. महानोर

केवळ माझा सह्यकडा

2011-11-07T01:31:00.000-08:00

भव्य हिमालय तुमचा अमुचा केवळ माझा सह्यकडा
गौरीशंकर उभ्या जगाचा, मनांत पूजीन रायगडा
तुमच्या अमुच्या गंगा यमुना केवळ माझी भिंवरथडी
प्यार मला हे कभिन्न कातळ, प्यार मला छाती निधडी
मधुगुंजन लखलाभ तुम्हांला, बोल रांगडा प्यार मला
ख्रिस्त बुद्ध विश्वाचे शास्ते तुकयाचा आधार मला
धिक तुमचे स्वर्गही साती
इथली चुंबीन मी माती
या मातीचे कण लोहाचे, त्रुणपात्यांना खड्गकळा
कृष्णेच्या पाण्यातून अजुनी वाहतसे लाव्हा सगळा

कबीर माझा, तुळसी माझा, ज्ञानेश्वर परी माझाच
जयदेवाचा जय बोला परी माझा नाम्याचा नाच
जनीं जनार्दन बघणारा तो "एका" हृदयी एकवटे
जनाबाईच्या ओवीमध्ये माझी मजला खूण पटे
इंद्रायणीच्या डोहामधली गाथा ओली ती ओली
ती माझी मी तिचाच ऐसी; जवळीक कायमची झाली
भक्तीचा मेळा दाटे
चोख्याची पैरण फाटे
निर्गुण मानवतेची पूजा करणारे करू देत भले
माझ्यासाठी भीमाकांठी भावभक्तीची पेठ खुले

रामायण तर तुमचें माझें भारत भारतवर्षाचें
छत्रपतींची वीरकहाणी निधान माझ्या हर्षाचें
रजपुतांची विक्रमगाथा तुमच्यापरी मजला रुचते
हृदयाच्या हृदयांत; परंतू बाजी बाजीची सुचते
अभिमन्यूचा अवतारच तो होता माझा जनकोजी
दत्ताजीचा शेवटचा तो शब्द अजुन हृदयामाजीं
बच जाये तो और लढे
पाउल राहील सदा पुढे

तुम्हास तुमचें रुसवेफुगवे घ्या सगळा नाजुक नखरा
माझ्यासाठी; राहील गांठी; मराठ्यांचा हट्ट खरा
तुमचेंमाझें ख्यालतराणे दोघे ऐकू गझला
होनाजीची सोनलावणी वेड लावते; परी मजला
मृदुंग मोठा सुमधुर बोले, मंजुळ वीणा अन मुरली
थाप डफावर कडकडतां परी बाही माझी फुरफुरली
कडाडणारा बोल खडा जो दरी दरीमधुनी घुमला
उघडुनी माझ्या हृदयकवाडा तोच पवाडा दुमदुमला
तटातटा तुटती बंद
भिंवईवर चढते धुंद
औट हात देहांत अचानक वादळ घुसमटुनी जातें
उचंबळे हृदयात पुन्हा तें इतिहासशी धृढ नातें

कळे मला काळाचे पाउल द्रुतवेगानें पुढती पडे
कळे मला क्षितिजाचे वर्तुळ क्षणोक्षणी अधिकची उघडे
दहा दिशांचे तट कोसळले, ध्रुव दोन्ही आले जवळी
मीही माझें बाहू पसरून अवघ्या विश्वातें कवळी
माझ्या घरची विशाल दारे, खुशाल हीं राहोत खुली
मज गरीबाची कांबळवाकळ सकळासाठी आंथरली
मात्र भाबडया हृदयांत
तेवत आहे जी ज्योत
ती विझवाया पहाल कोणी मुक्त करून झंझावात
कोटी कोटी छात्यांचा येथे कोट उभारू निमिषांत

- वसंत बापट (सेतू, १९५७)

(Compiled by - Mr. Unmesh, Mumbai)

उन्मेषजी,
बापटांची "सह्यकडा" कविता पाठवल्याबद्दल अत्यंत आभारी आहे.

बालभारती आठवणीतील कविता - वृत्तपत्रांनी घेतलेली दखल

2011-11-03T03:46:00.000-07:00

गुरुवार, ३ नोव्हेंबर २०११ रोजी प्रसिद्ध झालेली लोकसत्ता, मुंबई वृत्तान्त मधील बातमी.

सोमवार, १७ ऑक्टोबर २०११ रोजी प्रसिद्ध झालेली महाराष्ट्र टाइम्स, पुणे आवृत्ती मधील बातमी.

माधुकरी

2011-10-22T09:17:00.000-07:00

गरिब बिचारा माधुकरी, दु:ख तयाला जन्मभरी ll ध्रु. ll

कडक उन्हानें जीव घाबरे, कपोल सुकले घर्मे भिजले
पायी चटके; तापे डोके, धांपा टाकीत पळे जरी ll१ ll

बुरबुर लागे पाऊसधारा, चिखल माखला अंगी सारा
घट्ट तपेली, झोळी धरिली, धांवत जातो घरोघरी ll २ ll

भणभण झोंबे वारा अंगा, बधीर गात्रें पायीं भेगा
हात कांपती, दांत वाजती, कुडकुडतो हा घडी घडी ll ३ ll

विटक्या अपुर्‍या मुकट्यावांचुनी, वस्त्र दुपारी अंगी कोठुनि
हि धार्मिकता लोकांकरितां, नित्य सोशितो कष्ट जरी ll ४ ll

सण आनंदी घरोघरी जरि, नित्य कपाळी सुटे न वारी
शिळी बुरसली, खवट आंबली, अशीच नशिबी सदा भाकरी ll ५ ll

'उशीर' कोठे कुठें 'संपले' मिळे कालवण भाग्य उदेले
नांवा धरिली करी तपेली, अश्रू तोंडी, घांस गिळी ll ६ ll

झोळी थोडिहि अजुनि न भरली, शाळेची तर घंटा झाली
मुख हिरमुसले, घांस कोंबले; दप्तर घेउनि पळे जरी ll ७ ll

शिळे त्यांतले रात्रीकरितां, निजे उपाशी अपुरे पडतां
कुणा कळवळा येई बोला, दु:ख तयाचे अणूपरी ll ८ ll

नंबर गेला एक खालती, जाईल नादारी ही भीती
सांजसकाळी अभ्यासच करि, फुरसत खेळा कुठे तरी ll ९ ll

गोसावी, भट, धन्य भिकारी, तेलंग्याचे भाग्य कितीतरि
पैसा दूरच, पुस्तक धोतर, जुने द्यावया नसे घरी ll १० ll

निजे कुणाच्या ओटीवरती, अर्धे धोतर खाली वरती
एकच सदरा तोच उशाला; दया न येते जगा परी ll ११ ll

यजमानाला पलंग गिरदी, आंत उकडते खुपते गादी
पोटी धरुनी पाय जुळवुनी, कुडकुडतो हा रात्रभरी ll १२ ll

पुण्यांत आला अभ्यासाला, पदोपदी जग अडवी त्याला
विद्या करितो, हाल सोशितो, शूर नव्हे का खरोखरी

गरिब बिचारा माधुकरी? ll १३ ll

- श्रीधर बाळकृष्ण रानडे

नदी आणि कवी

2011-10-22T08:51:00.000-07:00

[उपजाति]

असो कवीचें कुल अप्रसिद्ध
होई कवीच्या कवनें प्रसिद्ध
तसा नदीच्या उगमस्थलाला
नदीमुळे गौरवलाभ झाला II१II

काव्यें कवीचीं जगतांत गावी;
त्यांचे न त्यांच्या परि चोज गांवीं.
नदी सुदूरुस्थ जनां पवित्र
विटाळिती तीर्थ तिचेच पुत्र II२II

बाल्यात उच्छॄंखलवृत्ति दोन्ही
ठावा नसे आडथळा म्हणोनी;
लागो दरी खोल, उभा पहाड,
जातात तीं धांवत धाड धाड ! II३II

जाई जसे अंतर होत खोल
गांभीर्य ये वृत्ति निवे विलोल.
रेखून मार्ग क्रमितात संथ
करीत कल्याण जगी अनंत II४II

अभंग त्यांच्या हृदयीं तरंग
नी:संग ते त्यांत सदैव दंग,
गाऊन गाणीं भ्रमतात रानीं,
ते धन्य ज्यांच्या पडतात कानीं II५II

स्वजीवनानें उगवून दाणे,
नदी जिवां दे चिर जीवदानें.
तैसें कवीच्या कविताप्रवाहें
जीवांत संजीवन दिव्य लाहे II६II

राष्ट्रे बुडालीं नृप थोर गेले;
नदी कवी मात्र अनंत ठेले !
भागीरथीला खळ लेश नाही
अखंड रामायण लोक गाई II७II

महाकवी थोर नदाप्रमाणें;
मी बापडा ओघळ अल्प जाणें.
धाकें न ओढा झुळझूळ वाहे
माझी तशी ही गुणगूण आहे ! II८II

- विनायक

(श्री. श्रीकृष्ण जोशी यांच्या मदतीने)

चाड चातुर्यातें जिणें (विवेकसिंधु)

2011-10-20T10:35:00.000-07:00

वेदशास्त्रांचा मथितार्थु l मर्‍हाटिया जोडे फलितार्थु
तरी चतुरीं परमार्थु l कां नेघावा ll १ ll

चाड चातुर्यातें जिणें l यैसें बोलती स्याहाणे
तरी येथिंचिये परमार्थु खुणे l ग्राहिक कां न होआवे ll २ ll

धुळी आंतिल रत्न l जरी भेटे न करितां प्रेत्न
तरि चतुरीं येत्न l कां न करावा ll ३ ll

जर्‍हि रुईचिये झाड़ीं भरती l मधाचिया कावडी
तर्‍हि हिंडावेयाची आडपाडी l कां पडों द्यावी ll ४ ll

जर्‍हि हे आरुष बोल l परी रोकडें ब्रह्मज्ञान हेँ नवल
तर्‍हि अवज्ञा कवण करिल l येथ विषई ll ५ ll

ऊंस किरू दिसे काळा l परी घेपे रसाचा गळाळा
तैसे आरुष बोल परि झळाळा l दिसे विवेकाचा ll ६ ll

... आद्यकवी - मुकुंदराज

स्याहाणे = शहाणे
प्रेत्न = प्रयत्न
येत्न = यत्न
किरू = वरून
घेपे = वेढणे

निज नीज माझ्या बाळा

2011-10-20T05:02:00.000-07:00

बां नीज गडे, नीज गडे लडिवाळा !
निज नीज माझ्या बाळा ll ध्रु ll

रवि गेला रे, सोडुनि आकाशाला
धन जैसे दुर्भाग्याला.
अंधार वसे चोहिंकडे गगनांत,
गरिबाच्या जेविं मनांत.
बघ थकुनि कसा निजला हा इहलोक
मम आशा जेविं अनेक,
खडबड हे उंदिर करिती,
कण शोधायातें फिरती,
परि अंती निराश होती;
लवकरि हेही सोडितील सदनाला,
गणगोत जसे आपणांला ।। १ ।।

बहु दिवसांच्या जुन्या कुडाच्या भिंती,
कुजुनी त्या भोकें पडती.
त्यांमधुनी त्या दाखविती जगताला
दारिद्य्र आपुले बाळा.
हें कळकीचें जीर्ण मोडके दार
कर कर कर वाजे फार;
हें दुःखाने कण्हुनि कथी लोकांला
दारिद्य्र आपुले बाळा.
वाहतो फटींतूनि वारा;
सुकवीतो अश्रूधारा;
तुज नीज म्हणे सुकुमारा !
हा सूर धरी माझ्या या गीताला
निज नीज माझ्या बाळा ! ॥ २ ॥

जोंवरतीं हें जीर्ण झोपडें अपुलें
दैवानें नाही पडलें,
तोंवरतीं तूं झोप घेत जा बाळा;
काळजी पुढे देवाला !
जोंवरतीं या कुडीत राहिल प्राण,
तोंवरि तुज संगोपीन;
तदनंतरची करूं नको तूं चिंता;
नारायण तुजला त्राता.
दारिद्रया चोरिल कोण?
आकाशा पाडिल कोण?
दिग्वसना फाडिल कोण?
त्रैलोक्यपती आतां त्राता तुजला !
निज नीज माझ्या बाळा ! ॥ ३ ॥

तुज जन्म दिला, सार्थक नाही केलें,
तुज कांहिं न मी ठेविलें.
तुज कोणि नसे, छाया तुज आकाश;
धन दारिद्र्याची रास;
या दाही दिशा वस्त्र तुला सुकुमारा;
गृह निर्जन रानीं थारा;
तुज ज्ञान नसे अज्ञानाविण कांहिं;
भिक्षेविण धंदा नाहिं.
तरि सोडुं नको सत्याला,
धन अक्षय तेंच जीवाला,
भावें मज दिनदयाळा,
मग रक्षिल तो करुणासागर तुजला,
निज नीज माझ्या बाळा ! ॥ ४ ॥

- दत्तात्रय कोंडो घाटे (सन १८९७)

(श्री. प्रकाश बाक्रे यांच्या सौजन्याने)

देवाचे घर

2011-10-15T02:45:00.000-07:00

इवल्या इवल्याशा, टिकल्या-टिकल्यांचे
देवाचे घर बाइ, उंचावरी
ऐक मजा तर, ऐक खरी !

निळी निळी वाट, निळे निळे घाट
निळ्या निळ्या पाण्याचे झुळझुळ पाट
निळ्या निळ्या आकाशात निळे निळे ढग
निळ्या निळ्या डोंगरात निळी निळी दरी

चांदीच्या झाडांना सोन्याची पाने
सोनेरी मैनेचे सोनेरी गाणे
सोन्याची केळी, सोन्याचा पेरू
सोनेरी आंब्याला सोन्याची कैरी

देवाच्या घरात गुलाबाची लादी
मऊ मऊ ढगांची अंथरली गादी
चांदण्यांची हंडी, चांदण्यांची भांडी
चांदोबाचा दिवा मोठा लावला वरी

- ग. दि. माडगूळकर

आमचे घर

2011-10-13T07:20:00.000-07:00

आमुचे घर छान, शेजारी वाहे ओढा
कागदी होडय़ा सोडा,
दूर जाती II१II

चतुर नव्हे तर, अभ्रकी पंखांचे ते
विमान उडे तेथे,
उन्हामाजी II२II

उथळ वाहे पाणी, नितळ थंडगार
नाचता त्यांत फार,
मौज वाटे II३II

पाहून अंग ओले, भरते रागे आई
मागून देई काही,
खाऊ गोड II४II

आमुचे घर छान, परसू लांब रूंद
मोगरा जाई कुंद,
फुलतात II५II

खोबरे झेंडूतील, मागतो सदा बाळ
झेंडूंचा पहा काळ,
खोडकर II६II

अडुळशाची फुले, देठात थेंब गोड
करितो गोड तोंड,
मुलांचे तो II७II

सोलून कोरफड, पाण्यात धुतां साफ
बर्फ हो आपोआप,
काचेवाणी II८II

आमुचे घर छान, म्हणती आम्हा द्वाड
करिती परी लाड,
बाबा-आई II९!II

अंगणी सारवल्या, खडूने काढू शिडी
लंगडी चढोवढी,
खेळायला II१०II

घरात जिन्याखाली, ताईचे घरकूल
खडय़ांची थंड चूल,
पक्वान्न दे II११II

भांडून केव्हा केव्हा, म्हणतो जा! फू गट्टी!
लागेना परी घडी,
एक व्हाया II१२II

आमुचे घर छान, आता ते कोठे गेले
बाल्याचे हे भुकेले,
मन पुसे II१३II

- माधव ज्यूलीयन

सौजन्य: http://marathiblogs.net/

जय जवान, जय किसान!

2011-10-12T07:18:00.000-07:00

एक सूर एक ताल, एक गाऊ विजयगान
जय जवान, जय किसान!
जय जवान, जय किसान, जय जय!

अखिल देश पाठिशी 'जवान' व्हा रणी चला
किसान होऊनी कसा भूमी सस्य शामला
यौवनास योग्य रे शौर्य आणि स्वाभिमान
जय जवान, जय किसान!

शत्रू मित्र जाणुनी सावधान सर्वदा
आपल्या श्रमे करू प्रसन्न देवी अन्नदा
उभ्या जगात आपुली सदैव उंच ताठ मान
जय जवान, जय किसान!

अजिंक्य सैन्य आमचे, गाजवी पराक्रमा
भूमिदास दाखवी निर्मितीत विक्रमा
स्वतंत्र हिंद देश हा, स्वतंत्र सिंधू आसमान
जय जवान, जय किसान!

ग. दि. माडगुळकर

(सौजन्य: आठवणीतली गाणी डॉट कॉम)

माणूस

2011-10-07T10:33:00.000-07:00

प्रवासी मी दिगंताचा
युगे युगे माझी वाट
मज चालायचे असो
सुख दुःख माळ घाट

झेप गरुडाची अंगी
शस्त्र विज्ञानाचे हाती
श्रम शास्त्राच्या युतीने
पृथ्वी करीन थांबती

चंद्र सूर्य ग्रह तारे
तुडवीन पायदळी
स्वर्गातून सुरासुर
पाठवीन मी पाताळी

वारा करीन गुलाम
वर्षा बांधीन दाराशी
माझे वैभव पाहून
लक्ष्मी लाजेल स्वतःशी

जे जे असेल अज्ञात
घेता करुनीया ज्ञात
पाठीवरी मात्र हवा
कुण्या प्रेमळाचा हात

- राम मोरे

सागर पालकर यांच्या मदतीने साभार.

चिंतातुर जंतु

2011-09-29T04:42:00.000-07:00

''निजलें जग; कां आतां इतक्या तारा खिळल्या गगनाला ।
काय म्हणावें त्या देवाला ? --'' '' वर जाउनी म्हण जा त्याला.'' ॥1॥

'' तेज रवीचें फुकट सांडते उजाड माळावर उघडया ।
उधळणूक ती बघवत नाही --'' ''डोळे फोडुनी घेच गडया'' ॥2॥

''हिरवी पानें उगाच केली झाडांवर इतकीं कां ही ।
मातिंत त्यांचे काय होतसें? --'' '' मातिस मिळुनी जा पाही !'' ॥3॥

''पुराबरोबर फुकटावारी पाणी हें वाहुनी जात ।
काय करावें जीव तळमळे --'' '' उडी टाक त्या पूरांत'' ॥4॥

''ही जीवांची इतकी गर्दी जगांत आहे का रास्त ।
भरती मूर्खांचीच होत ना ?'' ''एक तूंच होसी जास्त'' ॥ 5॥

देवा, तो विश्वसंसार राहूं द्या राहिला तरी ।
या चिंतातुर जंतुना एकदां मुक्ति द्या परी ॥ 6॥

- राम गणेश गडकरी (1917, पुणे)

सौजन्य : ramganeshgadkari.com

थांब जरासा बाळ !

2011-09-29T03:37:00.000-07:00

सुंदर खाशा प्रभातकाळीं,
चहूंकडे हीं फुलें उमललीं,
बाग हांसते वाटे सगळी !
शीतल वारा, या जलधारा कारंजाच्या छान !
थांब जरासा बाळ !

रम्य तडागीं निर्मळ पाणी,
गातीं पांखरे गोजिरवाणीं,
आनंदाची बसलीं ठाणीं,
खरें असे रे ! तरी नको रे मारुं लाडक्या धांव !
थांब जरासा बाळ !

पाहुनी सौख्याचा ठेवा,
सुष्टि करिलही माझा हेवा,
माझ्यापासुनी फसवुनी न्यावा,
यत्न परोपरि, करितील सारीं ! भुलशिल तूं लडिवाळ !
थांब जरासा बाळ !

तर्‍हे-तर्‍हेची फुलें विकसलीं,
रंगी बेरंगीहीं सगळीं,
तूंही शिरतां त्यांच्या मेळी;
माझें मग तें, फूल कोणतें कसें ओळखूं सांग ?
थांब जरासा बाळ,

बघ सुटला हा मोठा वारा,
वायुवृत्ती तव देहही सारा !
उडवुनी नेईल तुला भरारा !
दिगंतराला, जातां बाळा ! पुन्हा कसा मिळणार ?
थांब जरासा बाळ !

स्वच्छ तडागीं प्रतिबिंबातें,
पाहुनी वेडया धरावयातें,
चुकुनी जाशिल पाताळातें,
तयासारखा, क्षणीं पारखा, होशिल बा आम्हांस !
थांब जरासा बाळ !

किती बुडबुडे पाण्यावरती,
इकडून तिकडे तरंगताती,
चंचल लहरी, तूं त्या साथी,
क्षणांत बा रे, लपाल सारे, काळाच्या उदरांत !
थांब जरासा बाळ !

फूलपांखरें ही स्वछंदी,
तूंही त्यांच्यासम आनंदी,
क्षणांत पडशिल त्यांच्या फंदीं !
त्यांच्या संगें, त्यांच्या रंगें, जाशिल उडुनी दूर !
थांब जरासा बाळ !

अशा तुला मग बागडतांना,
भरभर वार्‍यावर फिरतांना,
फुलांत दडतां कीं उडतांना,
कवण उपायीं, आणूं ठायीं, पुन्हां? लाडक्या सांग !
थांब जरासा बाळ !

शब्दवांचुनी मंजुळ गाणें,
अर्थ तयाचा देवची जाणे !
गाईन माझें गोजिरवाणें,
सप्तसुरांपरी या वार्‍यावरी विरुनी जाशिल पार !
थांब जरासा बाळ !

बालरवीचे किरण कोवळे,
कारंजावर पड़ती मोकळे,
रंग खेळती हिरवे पिवळे,
धरावयासी, त्या रंगांसी जाशिल बाळा खास !
थांब जरासा बाळ !

जडावेगळी अमूर्त मूर्ति,
कल्पकतेची कीं तूं स्फूर्ति,
पुण्याची मम आशापूर्ति,
रविकिरणांवरी, जलधारांतरी, तन्मय होशिल पार !
थांब जरासा बाळ !

- राम गणेश गडकरी

सौजन्य : ramganeshgadkari.com

बापुजींची प्राणज्योती

2011-09-12T08:56:00.000-07:00

ती पहा, ती पहा, बापुजींची प्राणज्योती
तारकांच्या सुमनमाला देव त्यांना वाहती

झुंजला राजासवे हा, रंगला रंकासवे हा
पेटता देहेही आता, दिव्यता दावून जाती

चंदनाचे खोड लाजे, हा झिजे त्याहूनही
आज कोटी लोचनींच्या अश्रुमाला सांडताती

पृथ्वीच्या अक्षांशि लाली, पृथ्विच्या रेखांशि लाली
चार गोळ्या ज्या उडाल्या, दशदिशांना कापताती

नाव ज्याचे ऐकुनीया थरकली सिंहासने
ना जरी तलवार हाती, हा अहिंसेचा पुजारी

सत्य मानी देव आणि झुंजला खोट्यासवे हा
मृत्युच्या अंतीम वेळी, नाम रामाचे मुखी

सिंधु गंगा आणि यमुना, धन्य झाली अस्थिनी
राख तूझी भारताच्या, तिलक झाली रे ललाटी

- मनमोहन नातू

मनमोहन यांनी ही कविता गांधीहत्येनंतर लिहिली असे पाठय़पुस्तकात अभ्यासल्याचे अनेकांना आठवत असेल. पण या कवितेमागे एक किस्सा असा आहे कि;

गरज पडेपर्यंत निश्चिंत राहायचे आणि गरज पडली की ती भागविण्यासाठी उपाय शोधायचे, हा मनमोहनांचा खाक्या. असेच एकदा कविराज नेहमीप्रमाणे आर्थिक संकटात सापडल्यावर आपल्या काही कविता घेऊन 'हिज मास्टर्स व्हॉइस’च्या ध्वनीमुद्रकेसाठी गाणार्‍या गायकाकडे गेले. गायकांनी त्यांच्या कविता पाहिल्यादेखील नाहीत. ‘तुम्हाला किती पैसे हवे आहेत?’ त्यांनी विचारले. ‘फक्त एका आठवडय़ापुरत्या रेशनसाठी साडेसात रुपये हवे आहेत. त्यावर एक पैसादेखील नको.’

गायक त्यांना म्हणाले, ‘मला तुमच्या प्रेमाबिमाच्या कविता नकोत. घरी जाऊन निवांतपणे गांधीजींवर (नुकतीच गांधीहत्या झाली होती) एक कविता लिहा. गांधीजींवर चांगली कविता लिहिलीत तर दुप्पट म्हणजे पंधरा रुपये देईन. मनमोहन लगेच म्हणाले, ‘घरी कशाला जायला पाहिजे? आत्ता इथेच लिहून देतो.’ जवळच बसलेल्या गायकाच्या मुलीच्या पेन्सिलीने त्यांनी भराभर कविता लिहिली.

ती पहा, ती पहा । बापूजींची प्राणज्योती ।
तारकांच्या सुमनमाला । देव त्यांना वाहताती ll

गायकांने लगेच त्यांना रोख पंधरा रुपये दिले आणि या कवितेचे सर्व हक्क तोंडीच घेऊन टाकले. पुढे पाठय़पुस्तकात ही कविता घेतली गेली. कवितेची ध्वनिमुद्रिका प्रचंड खपली. या गाण्याने रेकॉर्ड ब्रेक केले. गायकाने आणि रेकॉर्डच्या विक्रेत्याने त्यावर हजारो रुपये कमावले. पण कवीला मात्र मिळाले होते फक्त पंधरा रुपये! पण त्याबद्दल त्यांना यत्किंचीतही दु:ख झाले नाही. किंबहुना त्या दिवशीची त्यांची रेशनची गरज भागली, याबद्दल त्यांना कृतज्ञताच वाटली.

(संदर्भ : लोकरंग - ऑगष्ट २०११)

सहानभूती

2011-08-01T08:58:00.000-07:00

उभे भवती प्रासाद गगनभेदी
पथी लोकांची होय दाट गर्दी

प्रभादीपांची फुले अंतराळी
दौलतीची नित चालते दिवाळी

कोपर्‍याशी गुणगुणत अन अभंग
उभा केव्हाचा एक तो अपंग

भोवतीचा अंधार जो निमाला
ह्रदयी त्याच्या जणु जात आश्रयाला

जीभ झालेली ओरडूनी शोष
चार दिवसांचा त्यात ही उपास

नयन थिजले थरथरती हात पाय
रूप दैन्याचे उभे मूर्त काय ?

कींव यावी पण तयाची कुणाला
जात उपहासुनी पसरल्या कराला

तोची येई कुणी परतूनी मजुर
बघूनी दीना त्या उभारुनी उर

म्हणे राहीन दीन एक मी उपाशी
परी लाभु दे दोन घास त्यासी

खिसा ओतुनी त्या मुक्या ओंजळीत
चालू लागे तो दिनबंधू वाट

आणि धनिकांची वाहने पथात
जात होती ती आपुल्या मदात.

- कुसुमाग्रज

फुंकर

2011-06-30T09:13:00.000-07:00

बसा म्हणालीस - मी बसलो
हसलीस म्हणून हसलो
बस्स इतकेच... बाकी मन नव्हते थार्‍यावर

दारावरचा पडदा दडपीत तू लगबग निघून गेलीस माजघरात
माझ्यासोबत ठेवून तुझ्या शुष्क संसाराच्या निशाण्या...
या जाळीच्या पडद्याआड कशाला कोरले आहेस
हे हृदय - उलटे- उत्तान?
काचेच्या कपाटात कशाला ठेवल्या आहेस भुश्श्याच्या राघूमैना?
उडताहेत लाकडी फळावर कचकड्यांची फुलपाखरे
भिंतीवर रविवर्म्याची पौष्टिक चित्रे हारीने

काळ्या मखमलीवर पतीच्या नावाचा रेखीव कशिदा
त्यातला एक टाका जरी चुकली असतीस तरी मी धन्य झालो असतो
तू विचारलेस - काय घेणार?
काय पण साधा प्रश्न - काय घेणार?
देणार आहेस ते सारे पूर्वीचे?
मला हवे आहेत चिंचेचे आकडे - ते अघाशी ओठ, ती कुजबुज, त्या शपथा
दे झालं कसलंही साखरपाणी

तुझं आणि तुझ्या पतीचं हे छायाचित्र छान आहे
तुझ्यावरची सारी साय या फुगीर गालांवर ओसंडते आहे
बळकट बाहू, रुंद खांदे, डोळ्यांत कर्तेपणाची चमक छान आहे
राग येतो तो तुझा
या चित्रात तू अशी दिसतेस की जसे काही कधी झालेच नाही

मी तुला बोलणार होतो छद्मीपणाने निदान एक वाक्य - एक जहरी बाण
ते मला जमले नाही
आणि तू तर नुसती हसत होतीस
आता एकच सांग -
उंबर्‍यावर तुझ्या डोळ्यांत पाणी आले
इतकी का तुला सुपारी लागली?
पण नकोच सांगूस
तेवढीच माझ्या मनावर एक फुंकर

- वसंत बापट

दुपार

2011-06-20T08:28:00.000-07:00

माथ्यावरती उन्हे चढावी
पावलांत सावल्या विराव्या
घाटावरती शुभ्र धुण्यांच्या
पाकोळ्या अन् मंद झुलाव्या

डोंगर व्हावे पेंगुळलेले
पोफळबागा सुस्त निजाव्या
अंगणातल्या हौदावरती
तहानलेल्या मैना याव्या

लुकलुकणारे गोल कवडसे
लिंबाच्या छायेत बसावे
खारीचे बावरे जोडपे
बकुळीखाली क्षणिक दिसावे

कुरणाच्या हिरवळीत ओल्या
ऊनही हिरवे होऊन जावे
कुठे कधीचे नांगरलेले
शेत पावसासाठी झुरावे.

- सदानंद रेगे

खेळणी (दशपदी)

2011-06-11T10:34:00.000-07:00

खेळणी सुंदर लहानपणी माझ्यापाशी होती नाना तर्‍हेची
काही पेरकुंडी स्वतः केलेली काही पितळी काही लाकडाची

चिनीच्या बाहुल्या जरी नव्हत्या तरी होते दोन मातीचे बैल
काही कळसुत्री करामती होत्या कमान ज्यांची पडते सैल

पुढे हाती आल्या काचेच्या गोटया भोवरे चक्र्या एकएका मागे
पतंग लहान मोठे लढवाया घोटले मजेत मांज्यांचे धागे

फोडली मोडली किती खेळणी फुटून आपोआप गेली
थोडे रडू आले पण त्यातूनच नव्यानव्याची हौस वाढली

खेळण्यांच्या जागी खेळ आले आणि जीवनाचाही खेळ झाला काही
बाळखेळण्यांमधुन मन अजून निघता निघत नाही !

- आत्माराम रावजी देशपांडे

"नसती उठाठेव"

2011-01-01T05:48:00.000-08:00

मोठे होते झाड वाकडे,
तिथे खेळती दोन माकडे
गंमत झाली भारी बाबा,
गंमत झाली भारी

खरखर खरखर सुतारकाका,
कापीत होते एक ओंडका
भुरभुर भुरभुर भुसा उडाला,
माकड मज्जा पाहू लागला

निम्मे लाकूड चिरुन झाले,
दुपार होता काम थांबले
पाचर ठोकून सुतार गेले,
खावयास भाकरी

माकड टुणकन खाली आले,
पाचर हलवूनी काढु लागले
शहाणे दुसरे त्यास बोलले,
धोक्याचे हे काम न आपुले

पहिले आपला हट्ट न सोडी,
जोर लावूनी पाचर काढी
फटित अडके शेपूट तेव्हा,
माकड हाका मारी

उठाठेव ही नसती सारी,
सुतार त्याला फटके मारी
म्हणून करावा विचार आधी,
नंतर कामे सारी

(
अनभीज्ञ)

खंड्या

2011-01-01T05:24:00.000-08:00

तळ्याकाठी गाती लाटा,
लाटांमध्ये उभे झाड,
झाडावर धीवराची,
हाले चोच लाल जाड.

शुभ्र छाती, पिंगे पोट,
जसा चाफ़ा यावा फ़ुली,
पंख जणू थंडीमध्ये,
बंडी घाली आमसुली.

जांभळाचे तुझे डोळे
तुझी बोटे जास्वंदीची,
आणि छोटी अखेरची
पिसे जवस फुलांची.

गड्या पाखरा, तू असा
सारा देखणा रे कसा?
पाण्यावर उडताना,
नको मारू मात्र मासा.

(कवी माहीत नाही)

वनसुधा

2011-01-01T04:54:00.000-08:00

(वसंततिलका)
बोले मुलांप्रति हरी पहिले दिशीं कीं
रात्रींच सिद्ध करणें अशनादि शिंकीं
जाऊ समस्तहि उद्यां वनभोजनातें
पोटांत भाव, वधणें अघदुर्जनातें II १ II

[द्रुतविलंबित]
खडबडोंनि समस्तहि धांवले
सहितवत्स हरीप्रति पावले
सकळ खेळति सोडुनि वासुरां
परम कौतुक जें गगनीं सुरां II २ II

[भुजंगप्रयात]
वनीं खेळती बाळ ते बल्लवांचे
तुरे खोंविती मस्तकीं पल्लवांचे
फुलांचे गळां घालिती दिव्य हार
स्वनाथासवें ते करीती विहार II ३ II

स्वकौशल्य त्या गुंजमाळांत नाना
गळां घालिती, ते करीती तनाना
शिरीं बांधिती मोरपत्रें विचित्रें
शरीरावरी रेखिती दिव्य चित्रें II ४ II

[द्रुतविलंबित]
हरिहि आपण त्यांतचि खेळतो
म्हणुनि वर्णितसे शुक खेळ तो
चहूंकडे करिती नवल क्षितीं
परि हरीसचि सर्वहि लक्षितीं II ५ II

[भुजंगप्रयात]
पहायास शोभा मृगां-काननाची
पुढें मूर्ति जातां मृगांकाननाची
गडी त्या चतुर्वक्त्रबापास हातीं
धरीतीच धांवोनि निष्पाप होती II ६ II

[उपजाति]
धांवोनि लावी पहिले करातें
श्रेष्ठत्व दे त्या अजि लेकरातें
जो तो म्हणे 'लाविन मीच पाणी
धरीन आधी प्रभु चक्रपाणी" II ७ II

परोपरी खेळति जी वनांत
अर्पूनि चित्तें जगजीवनांत
धरुनियां मर्कटपुच्छ हातीं
तयांसवें वृक्षिं उडों पहाती II ८ II

खगांचिया साउलिच्याच संगें
ते धांवती हास्यरसप्रसंगें
हंसाचिया दाखविती गतीतें
जे लाधले हंसगुरुगतीतें II ९ II

[भुजंगप्रयात]
मुखें वासुनी लोचन भ्रूतटातें
उभारुनियां वांकुल्या मर्कटांतें
अहो दाविती शब्द तैसे करीती
असे खेळती बाळ नि:शंकरीती II १० II

वनीं देखती मेघनीळास मोर
प्रमोदें करी नृत्यलीला समोर
तयासारखे नाचती तोक सारे
खुणावूनि अन्योन्य कीं "तो कसा रे" II ११ II

[मालिनी]
उडत उडत चाले जेविं मंडूकजाती
उकड बसति तैसे त्यासवें तीव्र जाती
न बहु पसरितां ते हस्तपादादि, पाणी
तरति नवल पाहे हांसतो चक्रपाणी II १२ II

[भुजंगप्रयात]
वदे कृष्ण गोपाळबाळा जनांतें
"बसोनी करूं ये स्थळीं भोजनातें
वनीं वत्स सोडा चरायासि, पाणी
तयां पाजुनीयां" वदे चक्रपाणी II १३ II

"बरें कृष्णजी बोलसी तूं जसा रे
तसें वर्ततों लक्षितों तूज सारे"
असें जेविती सोडुनी वांसुरांतें
नभीं होय आश्चर्य सर्वां सुरां तें II १४ II

[मालिनी]
निजमुख कवणाही आड दृष्टी असेना
रचुनि बसवि ऐशी भोंवतीं बालसेना
हरिवदन पहाया सर्व दृष्टी भुकेल्या
म्हणुनि बहुत पंक्ती मंडलाकार केल्या II १५ II

[इंद्रवजा]
संतोषतो नंदकुमार साचा
बाळांत तैशा परमा रसाचा
पंक्तीस दे लाभा अजी वनांत
बुद्धी जयांच्या जगजीवनांत II १६ II

[भुजंगप्रयात]
असे कर्णिका अंबुजामाजि जेवीं
मुलांमध्यभागीं बसे कृष्ण, जेवी
मुखीं ग्रास सप्रेम घालूनि हातीं
दहींभात दे, देव लीला पहाती II १७ II

[शार्दुलविक्रिडीत]
वंशी नादनटी तिला कटितटीं खोवूनि पोटीं पटीं
कक्षे वामपुटीं स्वशृंग निकटी वेताटिही गोमटी
जेवी नीरतटीं तरुतळवटीं, श्रीश्यामदेहीं उटी
दाटी व्योमघटीं सुरां सुख लुटी घेती जटी धूर्जटी II १८ II

- वामन पंडित

अ आ आई

2011-01-01T04:38:00.001-08:00

अ आ आई, म म मका
मी तुझा मामा दे मला मुका

प प पतंग आभाळात उडे
ढ ढ ढगांत चांदोमामा दडे
घ घ घड्याळ, थ थ थवा
बाळ जरी खट्याळ, तरी मला हवा

ह ह हम्मा गोड दूध देते
च च चिऊ अंगणात येते
भ भ भटजी, स स ससा
मांडीवर बसा नि खुदकन हसा

क क कमळ पाण्यावर डुले
ब ब बदक तुरुतुरु चाले
ग ग गाडी झुक झुक जाई
बाळ माझे कसे गोड गाणे गाई

- मधुसूदन कालेलकर

धमाल सुट्टी आली

2010-11-29T08:41:00.000-08:00

फांदीवरची फूलपाखरे
आभाळात उडाली
स्वैर होऊया त्यांच्यासंगे
धमाल सुट्टी आली

नको आता हो धाक छडीचा
नकोत ती गणिते
इतिहासातील नको लढाई
नको अक्षरवृत्ते
मैदानावर खेळायाची आता घाई झाली

गृहपाठ हो नवा आता हा
आईसक्रीम खाण्याचा
मित्रासंगे हुंदडण्याचा
डिस्को गाण्याचा
एकाऐवजी दोन-दोन चोंकलेट ठेवूया गाली

मित्रमैत्रिणी मिळूनी सारे
हिंडू चौपाटी
बाबांच्याही लागू पाठी
भेलपुरीसाठी
बेत किती हो रचले आम्ही मनाच्या महाली

- प्रवीण दवणे

बाभळी

2010-11-23T06:14:00.000-08:00

लवलव हिरवीगार पालवी काट्यांची वर मोहक जाळी
घमघम करिती लोलक पिवळे फांदी तर काळोखी काळी

झिरमिर झरती शेंगा नाजूक वेलांटीची वळणे वळणे
त्या सार्‍यातूनी झिरमिर झरती रंग नभाचे लोभसवाणे

कुसर कलाकृती अशी बाभळी तिला न ठावी नागररिती
दूर कुठेतरी बांधावरती झुकून जराशी उभी एकटी

अंगावरती खेळवी राघू लागट शेळ्या पायाजवळी
बाळ गुराखी होऊनीया मन रमते तेथे सांज सकाळी

येथे येऊन नवेच होऊन लेऊन हिरवे नाजूक लेणे
अंगावरती माखूनी अवघ्या धुंद सुवासिक पिवळे उटणे

- कवयित्री इंदिरा संत

(Compiled by - Ms. Gouri Bargi, Pune)

हिरीताचं देनं घेनं

2010-09-29T06:53:00.000-07:00

नको लागू जीवा, सदा मतलबापाठी
हिरीताचं देनं घेनं नही पोटासाठी

उभे शेतामधी पिकं
ऊन वारा खात खात
तरसती कव्हा जाऊ
देवा, भुकेल्या पोटात,

पेटवा रे चुल्हा आता, मांडा ताटवाटी,
नको लागू जीवा, सदा मतलबापाठी

पाहीसनी रे लोकाचे,
यवहार खोटे नाटे
तव्हा बोरी बाभयीच्या
आले अंगावर काटे

राखोयीच्यासाठी झाल्या शेताले कुपाटी,
नको लागू जीवा, सदा मतलबापाठी

किती भरला कनगा
भरल्यानं होतो रिता
हिरिताच देनं घेनं
नही डाडोराकरता

गेली देही निंघीसनी नाव रे शेवटी
नको लागू जीवा, सदा मतलबापाठी

- बहिणाबाई चौधरीं

आई

2010-08-30T08:58:00.000-07:00

आई एक नाव असत
घरातल्या घरात गजबजलेलं गाव असत
सर्वात असते तेव्हा जाणवत नाही
आता नसली कुठच तरी नाही म्हणवत नाही

जत्रा पांगते पाल उठतात
पोरक्या जमिनीत उमाळे दाटतात
आई मनामनात तशीच ठेउन जाते काही
जिवाचे जिवालाच कळावे अस जाते देऊन काही

आई असतो एक धागा
वातीला उजेड दाखवणारी समईतील जागा
घर उजळते तेव्हा तीच नसत भान
विझून गेली अंधारात की सैरावैरा धावायलाही कमी पड़त रान

आई घरात नाही मग कुणाशी बोलतात गोठ्यात हंबरणाऱ्या गाई ?
आई खरच काय असते,
लंगड्याचा पाय असते, वासराची गाय असते
दुधावरची साय असते, लेकराची माय असते

आई असते जन्माची शिदोरी
सरतही नाही आणि उरतही नाही.

- फ. मुं. शिंदे

एखाद्याचे नशीब

2010-08-23T07:52:00.000-07:00

(शार्दुलविक्रिडीत)

कांही गोड फुले विहरती स्वर्गांगनांच्या शिरी l
कांही ठेवितसे कुणी रसिकही स्वच्छंद हृन्मंदिरी ll
कांही जाउनी बैसती प्रभुपदी पापापदा वारि तें l
एखादे फुटके नशीब म्हणुनी प्रेतास शृंगारिते ll १ ll

कोणी पर्वत आपुल्या शिरी धरी हैमप्रभा शीतला l
कोणाच्या उदरामधून निघती मोठया नद्या निर्मला ll
कोणाला वनदेवता वरितसे मोदांत जी नाहते l
एखाद्यामधूनी परंतु जळती ज्वालानदी वाहते ll २ ll

झाडे जोडुनी पत्रयुग्म फुटले मेघांप्रती याचती l
स्वच्छंदे जलबिंदु तोच सगळ्या पानांवरी नाचती ll
सारी पालवती, फुले विहरती, शोभावरी लोळते l
एखाद्यावर मात्र वीज पडुनी तया जाळते पोळते ll ३ ll

चाले खेळ असा जगात; बहधा सौख्यांत सारे जरी l
एखादा पडतो तसाच चुकुनी दु:खार्णवी यापरी ll
पाही कोण अशा हताश हृदया? जो तो असे आपला l
देवा ! तूं तरि टाकिं अश्रु वरुनी, त्यासाठी तो तापला ll ४ ll

-- राम गणेश गडकरी

भय इथले संपत नाही..

2010-08-18T08:32:00.000-07:00

भय इथले संपत नाही... मज तुझी आठवण येते...
मी संध्याकाळी गातो... तू मला शिकविली गीते

हे झरे चंद्रसजणांचे, ही धरती भगवी माया
झाडांशी निजलो आपण, झाडांत पुन्हा उगवाया

त्या वेली नाजूक भोळ्या, वार्याला हसवून पळती
क्षितिजांचे तोरण घेऊन, दारावर आली भरती

तो बोल मंद हळवासा, आयुष्य स्पर्शुनी गेला
सीतेच्या वनवासातील जणू अंगी राघव शेला

देऊळ पलिकडे तरीही, तुज ओंजळ फुटला खांब
थरथरत्या बुबूळांपाशी, मी उरलासुरला थेंब

संध्येतील कमळासम, मी नटलो श्रृंगाराने
देहाच्या भवती रिंगण, घालती निळाईत राने

स्त्रोत्रात इंद्रिये अवघी, गुणगुणती दुःख कुणाचे
हे सरता संपत नाही, चांदणे तुझ्या स्मरणाचे

ते धुके अवेळी होते, की परतायाची घाई
मेंदुतून ढळली माझ्या, निष्पर्ण तरुंची राई

- कवी ग्रेस

माझी कन्या

2010-08-18T07:57:00.000-07:00

गाई पाण्यावर काय म्हणुनि आल्या ?
कां गं गंगायमुनाहि या मिळाल्या ?
उभय पितरांच्या चित्तचोरटीला
कोण माझ्या बोलले गोरटीला ?

उष्ण वारे वाहती नासिकांत
गुलाबाला सुकविती काश्मिरात,
नंदनांतिल हलविती वल्लरीला,
कोण माझ्या बोलले छबेलीला ?

शुभ्र नक्षत्रे चंद्र चांदण्याची
दूड रचलेली चिमुकली मण्यांची
गडे ! भूईवर पडे गडबडून,
कां गं आला उत्पात हा घडून ?

विभा-विमला आपटे-प्रधानांच्या
अन्य कन्या श्रीमान कुलीनांच्या
गौर चैत्रींची तशा सजुनि येती,
रेशमाची पोलकी छिटे लेती.

तुला 'लंकेच्या पार्वती' समान
पाहुनीयां, होवोनि साभिमान
काय त्यातिल बोलली एक कोण
'अहा ! आली ही पहा, भिकारीण !'

मुली असती शाळेतल्या चटोर;
एकमेकीला बोलती कठोर;
काय बाई ! चित्तांत धरायाचे
शहाण्याने ते शब्द वेडप्यांचे ?

रत्‍न सोने मातीत जन्म घेते,
राजराजेश्वर निज शिरी धरी ते;
कमळ होते पंकांत, तरी येते
वसंतश्री सत्कार करायाते.

पंकसंपर्के कमळ का भिकारी ?
धूलिसंसर्गे रत्‍न का भिकारी ?
सूत्रसंगे सुमहार का भिकारी ?
कशी तूही मग मजमुळे भिकारी ?

बालसरिता विधुवल्लरी समान
नशीबाची चढतीच तव कमान;
नारि-रत्‍ने नरवीर असामान्य
याच येती उदयास मुलांतून.

भेट गंगायमुनांस होय जेथे,
सरस्वतिही असणार सहज तेथे;
रूपसद्‍गुणसंगमी तुझ्या तैसे,
भाग्य निश्चित असणार ते अपैसें.

नेत्रगोलांतुन बालकिरण येती,
नाच तेजाचा तव मुखी करीती;
पाच माणिक आणखी हिरा मोती
गडे ! नेत्रां तव लव न तुळो येती.

लाट उसळोनी जळी खळे व्हावे,
त्यात चंद्राचे चांदणे पडावे;
तसे गाली हासतां तुझ्या व्हावे,
उचंबळुनी लावण्य वर वहावे !

गौर कृष्णादिक वर्ण आणि त्यांच्या
छटा पातळ कोवळ्या सम वयांच्या
सवे घेउनि तनुवरी अद्धृताचा
खेळ चाले लघु रंगदेवतेचा !

काय येथे भूषणे भूषवावे,
विविध वसने वा अधिक शोभवावे ?
दानसीमा हो जेथ निसर्गाची,
काय महती त्या स्थली कृत्रिमाची !

खरे सारे ! पण मूळ महामाया
आदिपुरुषाची कामरूप जाया
पहा नवलाई तिच्या आवडीची
सृष्टीशृंगारे नित्य नटायाची.

त्याच हौसेतुन जगद्रूप लेणे
प्राप्त झाले जीवास थोर पुण्ये;
विश्वभूषण सौंदर्यलालसा ही
असे मूळातचि, आज नवी नाही !

नारि मायेचे रूप हे प्रसिद्ध,
सोस लेण्यांचा त्यास जन्मसिद्ध;
तोच बीजांकुर धरी तुझा हेतू,
विलासाची होशील मोगरी तू !

तपःसिद्धीचा ’समय’ तपस्व्याचा,
’भोग’ भाग्याचा कुणा सभाग्याचा;
पुण्यवंताचा 'स्वर्ग’ की, कुणाचा,
’मुकुट’ कीर्तीचा कुण्या गुणिजनाचा.

’यशःश्री’ वा ही कुणा महात्म्याची,
’धार’ कोण्या रणधीर कट्यारीची
दिवसमासे घडवीतसे विधाता
तुला पाहुनि वाटते असे चित्ता !

तुला घेइन पोलके मखमलीचे,
कुडीं मोत्यांची, फूल सुवर्णाचे,
हौस बाई ! पुरवीन तुझी सारी,
परी आवरि हा प्रलय महाभारी !

ढगें मळकट झाकोनि चंद्रिकेला,
तिच्या केले उद्विग्न चांदण्याला,
हास्यलहरींनी फोडुनी कपाट
प्रकाशाचे वाहवी शुद्ध पाट !

प्राण ज्यांचेवर गुंतले सदाचे,
कोड किंचित पुरवितां न ये त्यांचे;
तदा बापाचे ह्रदय कसे होते,
न ये वदतां, अनुभवी जाणती ते !

माज धनिकाचा पडे फिका साचा,
असा माझा अभिमान गरीबाचा !
प्राप्त होतां परि हे असे प्रसंग
ह्रदय होते हदरोनिया दुभंग !

देव देतो सद्गुणी बालकांना
काय म्हणुनी आम्हांस करंट्यांना ?
लांब त्याच्या गावास जाऊनीयां
गूढ घेतो हे त्यांस पुसूनीयां !

"गावी जातो" ऐकतां त्याच कालीं
पार बदलूनी ती बालसृष्टि गेली !
गळा घालूनी करपाश रेशमाचा
वदे, "येते मी" पोर अज्ञ वाचा !

- नारायण मुरलीधर गुप्ते (कवी बी)

नीतिशतकांतील वेंचे : १

2010-08-14T02:33:00.000-07:00

भर्तृहरीच्या "शृंगार", "नीति", आणि "वैराग्य" या तीन्ही मूळ संस्कृत शतकांचे वामन पंडितांनी मराठी अनुवाद केलेत; पण पाठ्यपुस्तकांमध्ये नीतिशतकातलेच श्लोक निवडून दिले जातात. त्यापैकी काही निवडक श्लोक इथे चार भागांत विभागून दिले जातील.

[वसंततिलका]
कीं तोडिला तरु फुटे अणखीं भरानें
तो क्षीणही विधु महोन्नति घे क्रमानें
जाणोनि हें सुजन ज्या दुबळीक आली
त्याशीं कधीं न करिती सहसा टवाळी ll १ ll

[शार्दूलविक्रीडित]
शाणोल्लेख जया असा मणि, रणि जो वीर घायाळला
सांभोगें शिणली अशी नववधू, हस्ती न मस्तावला
ज्यांची स्वच्छ शरदृतूंत पुलिने त्या निम्नगा, चंद्रही
विजेची, प्रभु पात्रदत्तधन जो— हे शोभती सर्वही ll २ ll

[उपजाति]
तृणें मृगाला सोलिलें झषाला
संतोष हे वृत्ति महाजनाला
तयांस निष्कारण सिद्ध वैरी
किरात-कैवर्तक-दुष्ट भारी ll ३ ll

[शिखरिणी]
महिपृष्ठी केव्हां अवचट पलंगी पहुडलो
क्षुधेतें शाकान्ने अवचट सदन्ने निवटितो
कधीं कंथाधारी अवचट सुवस्त्री मिरवितो
मनस्वी कार्यार्थी किमपि सुखदु:खे न गणितो ll ४ ll

[शार्दूलविक्रीडित]
लज्जेने जड, दांभिक व्रतिपणे, कापट्य शौचें गणी
शौर्ये निर्दय, आर्जवें लुडबुड्या, कीं दीन सद्भाषणीं
मानेच्छा तरि मूर्ख, कीं बडबड्या वक्ता, निकामी भला
ऐसा तो गुण कोणता खल-जनी नाहीच जो निंदिला ? ll ५ ll

[वसंततिलका]
मी जीस चिंतित असें न रुचें तिला मी
माने तिला अपर तो नर अन्यगामी
संतुष्ट मध्दिषयिं आन वधूच पाहीं
धिक तीस, त्यास, मदनास, इला, मलाही ll ६ ll

[द्रुतविलंबित]
दुबळिकेंत पसा यव इच्छितो
प्रभुपणीं धरणी तृण मानितो
म्हणुनियां कृपणत्व उदारता
घडतसे समयोचित तत्वतां ll ७ ll

[शार्दूलविक्रीडित]
तोयाचें परी नांवही न उरतें संतप्त लोहावरी,
तें भासे नलिनीदलावरि पहा सन्मौक्तिकाचे परी,
तें स्वातीस्तव अब्धिशुक्तिपुटकीं मोतीं घडे नेटकें,
जाणा उत्तममध्यमाधम दशा संसर्गयोगें टिके. ll ८ ll

- वामन पंडित

बिकट वाट वहिवाट (फ़टका)

2010-08-14T01:58:00.000-07:00

बिकट वाट वहिवाट नसावी, धोपट मार्गा सोडु नको
संसारामधि ऐसा आपला, उगाच भटकत फिरुं नको
चल सालसपण धरुनी निखालस, खोट्या बोला बोलुं नको
अंगी नम्रता सदा असावी, राग कुणावर धरुं नको
नास्तिकपणि तूं शिरुनी जनाचा, बोल आपणा घेऊ नको
आल्या अतिथा मुठभर द्याया मागेंपुढतीं पाहुं नको
मायबापांवर रुसूं नको
दुर्मुखलेला असूं नको
व्यवहारामंधी फसूं नको
कधीं रिकामा बसूं नको
परी उलाढाली भलभलत्या, पोटासाठी करुं नको ॥१॥

वर्म काढुनी शरमायाला, उणे कुणाला बोलुं नको
बुडवाया दुसर्‍याचा ठेवा, करुनी हेवा, झटूं नको
मी मोठा शाहणा, धनाढ्यही, गर्वभार हा वाहुं नको
एकाहुनी चढ एक जगामंधी, थोरपणाला मिरवु नको
हिमायतीच्या बळे गोरगरीबांला तूं गुरकावु नको
दो दिवसांची जाईल सत्ता, अपेश माथा घेउ नको
उणी तराजू तोलू नको
गहाण कुणाचे डुलवु नको
उगिच भीक तूं मागुं नको
स्नेह्यासाठी पदरमोड कर, परंतु जामिन राहुं नको ॥२॥

उगीच निंदा स्तुती कुणाची, स्वहितासाठी करुं नको
बरी खुशामत शाहण्याची, परि मूर्खाची ती मैत्री नको
कष्टाची बरी भाजी-भाकरी, तूपसाखरे चोरुं नको
दिली स्थिती देवाने तींतच मानी सुख, कधिं विटूं नको
असल्या गांठी धनसंचय, कर सत्कार्यी व्यय, हटूं नको
आतां तुज गुज गोष्ट सांगतो, सत्कर्मा तूं टाकू नको
सुविचारा कातरुं नको
सत्संगत अंतरुं नको
द्वैताला अनुसरुं नको
हरिभजना विस्मरुं नको
सत्कीर्ती नौबतीचा डंका गाजे मग शंकाच नको ॥३॥

कवी - अनंतफंदी

असाच

2010-08-14T01:40:00.000-07:00

वेगळीच जात तुझी; वेगळाच ताल
तूं अफाट वाट तुझी; एकटाच चाल.

एकटाच चालत जा; दूर दूर दूर
गात गात तूंच तुझा; एकटाच सूर

एकटाच चालत जा; उंच आणि खोल
बोल आणि ऐक पुन्हा; तूं तुझाच बोल

तूं असाच झिंगत जा; विस्मरून पीळ
तूं असाच फुंकीत जा; अर्थशून्य शीळ

अंतरात पाहत जा; भास तूं तुझेच
शांततेत ऐकत जा; श्वास तूं तुझेच

खोल या दरीत अशा; गर्द साऊलीत
हो निमग्न तूंच तुझ्या; मंद चाहुलीत.

- ना. घ. देशपांडे

ज्योत

2010-08-07T10:31:00.000-07:00

आधीं होते मी दिवटी
शेतकर्‍यांची आवडती
झाले इवली मग पणती
घरांघरांतुन मिणमिणती !

समई केले मला कुणी
देवापुढतीं नेवोनी
निघुनी आले बाहेर
सोडीत काळासा धूर !

काचेचा मग महाल तो
कुणी बांधुनी मज देतो
कंदिल त्याला जन म्हणती
मीच तयांतील परि ज्योती.

बत्तिचे ते रूप नवे
पुढे मिळाले मज बरवें
वरात मजवांचून अडे
झगझगाट तो कसा पडे !

आतां झाले मी बिजली
घरे मंदीरें लखलखली
देवा ठाउक काय पुढें
नवा बदल माझ्यांत घडे.

एकच ठावे काम मला
प्रकाश द्यावा सकलांला
कसलेही मज रूप मिळो
देह जळो अन् जग उजळो !

- वी. म. कुलकर्णी

डरांव डरांव (बालगीत)

2010-08-07T10:27:00.000-07:00

आभाळ वाजलं धडामधूम,
वारा सुटला सूं सूं सूं
विज चमकली चक चक चक,
जिकडे तिकडे लख लख लख
पाऊस आला धो धो धो,
पाणी वाहिले सो सो सो
पाण्यात बोट सोडली, सोडली
हातभर जाऊन बुडली, बुडली.
बोटीवर बसले बेडूकराव
बेडूक म्हणाला डरांव डरांव.

कवी : अज्ञात

इंजिनदादा (बालगीत)

2010-08-07T10:23:00.000-07:00

इंजिनदादा, इंजिनदादा,
काय करता?
डबे मी जोडतो, तुम्हांला नेतो,
गावाला जातो नव्या नव्या

इंजिनदादा, इंजिनदादा,
काय करता?
पाणी मी पितो, वाफ मी सोडतो,
गावाला जातो नव्या नव्या

इंजिनदादा, इंजिनदादा,
काय करता?
कोळसा मी खातो, धुर मी सोडतो,
गावाला जातो नव्या नव्या

इंजिनदादा, इंजिनदादा,
काय करता?
हिरवे निशाण बघतो, चालायला लागतो,
गावाला जातो नव्या नव्या

इंजिनदादा, इंजिनदादा,
काय करता?
शिट्टी मी फुंकतो, गर्दी हटवतो,
गावाला जातो नव्या नव्या

इंजिनदादा, इंजिनदादा,
काय करता?
लाल निशाण बघतो, उभा मी राहतो,
गावाला जातो नव्या नव्या

इंजिनदादा, इंजिनदादा,
काय करता?
झुकझुक मी करतो, तुम्हाला घेतो,
गावाला जातो नव्या नव्या

- (अज्ञात)

लाला टांगेवाला

2010-08-07T10:15:00.000-07:00

लाल टांगा घेऊनी आला, लाला टांगेवाला
ऐका लाला गातो गाणे लल्लल लल्लल ला

कुडता लालेलाल त्याची तुमान लालेलाल
टोपी लालेलाल त्याचा गोंडा लालेलाल
लालेलाल गोंडा उडवित आला टांगेवाला
ऐका लाला गातो गाणे लल्लल लल्लल ला

टांगा लालेलाल त्याचा घोडा लालेलाल
चाबुक लालेलाल त्याचा लगाम लालेलाल
लालेलाल चाबूक उडवित आला टांगेवाला
ऐका लाला गातो गाणे लल्लल लल्लल ला

लाल परकर नेसून आली लीला बोले त्याला
"चल रे लाला, ने रे मला, माझ्या गावाला"
लीला बसली टांग्यामध्ये टांगा सुरू झाला
ऐका लाला गातो गाणे लल्लल लल्लल ला

झाडे लालेलाल त्यांची फुले लालेलाल
रस्ता लालेलाल त्याचा धुरळा लालेलाल
लालेलाल धुरळा उडवित गेला टांगेवाला
ऐका लाला गातो गाणे लल्लल लल्लल ला

- नारायण गोविंद शुक्ल

जे उरात उरते

2010-08-02T05:04:00.000-07:00

जो गंध फुलांतून झरतो,
वा-याच्या उरी उतरतो;
होउन लेखणी वारा,
मग भवतालावर लिहितो.

जी वाफ जलाची होते,
ती मनी नभाच्या शिरते,
बेधुंद सरींनी गाणे
धरतीवर उपडे होते.

नभ वा-याचेच असे हे
औदार्य असावे थोर
नि:संग किती घेताना,
देताना नसतो घोर.

मी भरून घेतो सारे
हृदयाच्या काठोकाठ,
शब्दांतून देताना का
पाझरता होतो माठ?

शब्दांतून देऊन सुध्दा
जी उरात उरते काही;
ती प्रेरक शक्ती मजला
जगण्याची देते ग्वाही.

- शेख गुरूजी

विद्याप्रशंसा

2010-08-02T04:21:00.000-07:00

[आर्या]

विद्येनेंच मनुष्या आलें श्रेष्टत्व ह्या जगामाजीं;
न दिसे एकहि वस्तू विद्येनेंही असाध्य आहे जी ll १ ll

व्यासादिक आद्य मुनी कवि अर्वाचीन सर्व थोर तसे
म्हणती एकमतें कीं, धन विद्यासम नरास अन्य नसे ll २ ll

देउनि किंवा भोगुनि उणें न होतां सदैव वाढतसे
ऐसे एकच विद्या-धन, अद्भुत गुण न हा दुज्यांत वसे ll ३ ll

न बलात्कारें राजा, न चोर कपटें, जया हरायास
होई समर्थ, ज्याच्या अल्पहि संरक्षणीं न आयास ll ४ ll

नानाविध रत्नांचीं कनकाचीं असति भूषणें फार;
परि विद्यासम एकहि शोभादायक नसे अलंकार ll ५ ll

या सार्‍या भुवनीं हित-कर विद्येसारखा सखा नाहीं;
अनुकूळ ती जयाला नित्य तयाला उणें नसे कांहीं ll ६ ll

गुरुपरि उपदेश करी, संकट्-समयीं उपायही सुचवी,
चिंतित फल देउनियां कल्पतरूपरि मनोरथां पुरवी ll ७ ll

विद्याबलसम अढळे न दुजें बल कोणतेंहि या लोकीं;
तीनें निजप्रभावें वश केलें सकल विश्व, अवलोकीं ! ll ८ ll

क्षुद्रा पशुपक्ष्यांची काय कथा? पांचही महाभूतें
ज्ञानबळें आकळुनी केलें मनुजें स्वदाससम त्यांतें ll ९ ll

विसरुनि परस्परांचा विरोध जल वन्हि सेविती त्यातें;
दासांपरि वश होउनि करिती त्याच्या समस्त कृत्यांतें ll १० ll

त्याचीं वस्त्रें विणिती, रथ ओढिती, लोटितीहि नौकांतें;
बहु सांगणें कशाला? करिती तो सांगतो तयां तें तें ! ll ११ ll

मोठे मोठे तरुवर मोडी, फोडीहि जी शिलारशी,
विद्युल्लता नरें ती केली संदेशहारिका दासी ! ll १२ ll

विद्येच्या सामर्थें केला रवि चित्रकार मनुजानें;
होउनि अंकित वायुहि तुष्ट करी त्यास सुस्वरें गानें ! ll १३ ll

यापरि सकल सुखें जी देई, दु:खें समस्त जी वारी,
त्या विद्यादेवींते अनन्यभावें सदा भजा भारी ll १४ ll

नाहीं परोपकारापरि दुसरें थोर पुण्य हें वचन
सत्य असे तरि विद्यादानाशीं तुल्य पुण्य आणिक न ll १५ ll

ऐश्वर्यबलधनादिक सौख्यें प्रसवे समस्त जी कांहीं,
ती विद्या जो देई, तेणें वद काय तें दिलें नाहीं? ll १६ ll

- कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

टीप: मूळ २३ आर्यांपैकी निवडक १६ आर्यांचा वेचा इथे देण्यात आला आहे.

ऋण

2010-08-02T02:58:00.000-07:00

तुझ्या शेतात राबून
माझी सरली हयात
नको करू हेटाळणी
आता उतार वयात ॥ १ ॥

नाही राजा ओढवत
चार पाउले नांगर
नको बोलूस वंगाळ
नको म्हणूस डंगर ॥ २ ॥

माझ्या ऐन उमेदीत
माझी गाईलीस ओवी
नको चाबकासारखी
आता फटकारु शिवी ॥ ३ ॥

माझा घालावाया शीण
तेव्हा चारलास गूळ
कधी घातलीस झूल
कधी घातलीस माळ ॥ ४ ॥

अशा गोड आठवणी
त्यांचे करीत रवंथ
मला मरण येऊ दे
तुझे कुशल चिंतीत ॥ ५ ॥

मेल्यावर तुझे ठायी
पुन्हा एकदा रुजू दे
माझ्या कातड्याचे जोडे
तुझ्या पायात वाजू दे ॥ ६ ॥

- श्री. दि. इनामदार

ऋणाईत

2010-08-02T02:48:00.000-07:00

स्वत:वरचा जगावरचा विश्वास जेव्हा उडून जातो..
माउलीची कूस बनून शब्दच मला जवळ घेतात ...
लाजिरवाणे असे जीणे अपमानाचे जगत जातो..
प्राण चुंबुन घुसमटलेले शब्दसखेच धीर देतात...

अंधारून येतात दिशा..चार भिंती एक छप्पर..
काळोखात बुडून जाते..झाडे खातात मुकाट मार..
चिक चिक माती रप रप पाय..ठणकणारी जखम जशी..
असे होते मन आणि शब्दच होतात सहप्रवासी..

प्रवासाच्या सुरुवातीला वळणवेड्या मार्गावरून मरण येते
कवेत घेउन माझ्या आधी शब्दच त्याचे स्वागत करतात
ऋणाईत मी शब्दांना सर्वस्वाने ओलीस जातो..
प्रारब्धाच्या प्रकाशधारात ऋणाईत गाणे गातो...

कवी - केशव तानाजी मेश्राम

झाल्या तिन्हीसांजा

2010-07-31T09:46:00.000-07:00

अजुनि कसे येती ना, परधान्या राजा ?
किरकिरती रातकिडे, झाल्या तिन्हीसांजा ll ध्रु.ll

उशिर होई काढाया, गाईंच्या धारा
शालु हिरा कालवडी, देती हुंकारा
टवकारिती कान जरी, वाजे दरवाजा
किरकिरती रातकिडे, झाल्या तिन्हीसांजा ll१ll

वाट तरी सरळ कुठें, पांदीतिल सारी ?
त्यांतुनि तर आज रात्र, अंधारी भारी
आणि बैल कसल्याही बुजती आवाजा
किरकिरती रातकिडे, झाल्या तिन्हीसांजा ll२ll

'जेवणार मी पुढ्यात' घाली मधु रुंजी
झोपेने पेंगुळली तरि न नीजे मंजी
आणि किती करति आंत-बाहेरी ये-जा
किरकिरती रातकिडे, झाल्या तिन्हीसांजा ll३ll

निवल्यावर हुरडयाच्या उसळीस न गोडी
लवकर कां सोडिती न मोट तरी थोडी
अधिकाधिक खाली-वर होइ जीव माझा
किरकिरती रातकिडे, झाल्या तिन्हीसांजा ll४ll

गुरगुरला तो पिसाळ काल जरा कांही
म्हणती त्या मेल्याला काळिज कीं नाही !
परि पाठीराखी ती आहे अष्टभुजा
किरकिरती रातकिडे, झाल्या तिन्हीसांजा ll५ll

- यशवंत

स्वर्ग

2010-07-31T09:40:00.000-07:00

असतिल तेथें जिकडे तिकडे विखरुन पडलीं फुलें
असतिल पक्षी झाडांवरती गोड गात बैसले

असेल तेथें वहात सुंदर दुधासारखी नदी
असतिल डोलत हिरवीं पिवळीं कमळें पाण्यामधीं

घरें तेथलीं सुरेख असतील चमकत सोन्यापरी
आंत लाविल्या असतिल रंगीबेरंगी तसबिरी

झगमग करीत असतील तिथले सुंदर दिवे
विझतहि नसतील ते वार्‍यानें जणुं दुसरे काजवे

रोजच जत्रा भरत असावी तिथें नदीच्या तटीं
असतिल खाउ देत घेउनी पैसे दाटूमुटी

पंख लावुनी हिंडत वरतीं असतील तिथलीं मुलें
असतिल चालत ढगावरुनही टाकीत हळुं पावलें

असतिल भारी रंगीत कपडे बाळांचे तेथल्या
शिवले असतिल शेवंतीच्या गुंफुंनिया पाकळ्या

खूप दागिने असतिल त्यांनीं अंगावर घातले
पुन्हां काढुनी नसतील कधिंही पेटिमधीं ठेविले

मुळींच नसतिल त्यांच्या नशिबीं अभ्यासाचीं बुकें
मनास माने तितुके भटकत असतील ते सारखे

नसतिल त्यांना ठोक द्यावया तिथें खाष्ट मास्तर
स्वर्ग असा मज बघावयाला मिळेल का लवकर?

- ग. ल. ठोकळ

महाराष्ट्र गीत

2010-07-31T09:17:00.000-07:00

बहु असोत सुंदर संपन्न कीं महा
प्रिय अमुचा एक महाराष्ट्र देश हा ll ध्रु. ll

गगनभेदि गिरिविण अणु नच जिथें उणे
आकांक्षांपुढति जिथें गगन ठेंगणे
अटकेवरि जेथील तुरंगिं जल पिणे
तेथ अडे काय जलाशयनदांविणे ?
पौरुषासी अटक गमे जेथ दु:सहा ll १ ll

प्रासाद कशास जेथ हृदयमंदिरें
सद्भावांचीच भव्य दिव्य आगरें
रत्नां वा मौक्तिकांहि मूल्य मुळी नुरे
रमणीची कूस जिथे नृमणिखनि ठरे
शुद्ध तिचे शीलहि उजळवि गृहा ll २ ll

नग्न खड्ग करिं, उघडे बघुनि मावळे
चतुरंग चमूचेही शौर्य मावळे
दौडत चहुकडुनि जवें स्वार जेथले
भासति शतगुणित जरी असति एकले
यन्नामा परिसुनि रिपु शमितबल अहा ll ३ ll

विक्रम वैराग्य एक जागिं नांदती
जरिपटका भगवा झेंडाहि डोलती
धर्म-राजकारण समवेत चालती
शक्तियुक्ति एकवटुनि कार्य साधिती
पसरे यत्कीर्ति अशी विस्मयावहा ll ४ ll

गीत मराठ्यांचे श्रवणी मुखीं असो
स्फूर्ति दीप्ति धृतिहि देत अंतरी ठसो
वचनिं लेखनीहि मराठी गिरा दिसो
सतत महाराष्ट्रधर्म मर्म मनिं वसो
देह पडो तत्कारणि ही असे स्पृहा ll५ ll

- श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर

या झोपडीत माझ्या

2010-07-30T10:47:00.000-07:00

राजास जी महाली, सौख्ये कधी मिळाली

ती सर्व प्राप्त झाली, या झोपडीत माझ्या॥१॥

भूमीवरी पडावे, त़ार्‍यांकडे पहावे

प्रभुनाम नित्य गावे, या झोपडीत माझ्या॥२॥

पहारे आणि तिजोर्‍या, त्यातूनी होती चोर्‍या

दारास नाही दोर्‍या, या झोपडीत माझ्या॥३॥

जाता तया महाला, ‘मज्जाव’ शब्द आला

भिती न यावयाला, या झोपडीत माझ्या॥४॥

महाली मऊ माऊ बिछाने, कंदील शामदाने

आम्हा जमीन माने, या झोपडीत माझ्या॥५॥

येता तरी सुखे या, जाता तरी सुखे जा

कोणावरी न बोजा, या झोपडीत माझ्या॥६॥

पाहून सौख्यं माझे, देवेंद्र तोही लाजे

शांती सदा विराजे, या झोपडीत माझ्या॥७॥

- संत तुकडोजी महाराज

आई!

2010-07-24T09:14:00.001-07:00

आई ! म्हणोनि कोणी, आईस हांक मारी
ती हांक येई कानी, मज होय शोककारी
नोहेच हांक, माते, मारी कुणी कुठारी
आई कुणा म्हणू मी? आई घरी न दारीं !
ही न्यूनता सुखाची, चित्ता सदा विदारी
स्वामी तिन्ही जगाचा, आईविना भिकारी. ll १ ll

चारा मुखी पिलांच्या, चिमणी हळूच देई
गोठ्यांत वासरांना, ह्या चाटतात गाई
वात्सल्य हे पशूंचे, मी रोज रोज पाहीं
पाहून अंतरात्मा, व्याकूळ हाय होई
वात्सल्य माउलीचे, आम्हां जगांत नाही
दुर्भाग्य याविना का? आम्हांस नाहीं आई. ll २ ll

शाळेतुनी घराला, येतां धरील पोटीं
काढून ठेविलेला, घालील घास ओठीं
उष्ट्या तशा मुखाच्या, धांवेल चुंबना ती
कोणी तुझ्याविना गे, का ह्या करील गोष्टी?
तूझ्याविना न कोणी, लावील सांजवाती
सांगेल ना म्हणाया, आम्हां 'शुभं करोति' ll ३ ll

ताईस या कशाची, जाणीव काहीं नाहीं
त्या सान बालिकेला, समजे न यांत कांहीं
पाणी तरारतांना, नेत्रांत, बावरे ही
ऐकूनी घे परंतू, "आम्हांस नाही आई"
सांगे तसे मुलींना, "आम्हांस नाही आई"
ते बोल येति कानीं, "आम्हांस नाही आई" ll ४ ll

आई! तुझ्याच ठायीं, सामर्थ्य नंदिनीचें
माहेर मंगलाचे, अद्वैत तापसांचें
गांभीर्य सागराचे, औदार्य या धरेचें
नेत्रांत तेज नाचे, त्या शांत चंद्रीकेचें
वात्सल्य गाढ पोटी, त्या मेघमंडळाचें
वात्सल्य या गुणांचे, आई, तुझ्यांत साचे ll ५ ll

गुंफुनी पूर्वजांच्या, मी गाईलें गुणांना
सार्या सभाजनांनीं, या वानिले कृतीला
आई! करावया तूं, नाहीस कौतुकाला
या न्यूनतेमुळे ही, मज त्याज्य पुष्पमाळा
पंचारती जनांची, ना तोषवी मनाला
परी जीव बालकाचा, तव कौतुका भुकेला ll ६ ll

येशील तूं घराला, परतून केधवां गे ?
दवडूं नको घडीला, ये ये निघून वेगें
हे गुंतले जिवाचे, पायी तुझ्याच धागे
कर्तव्य माउलीचे, करण्यास येइं वेगें
रुसणार मी न आतां, जरि बोलशील रागें
ये रागवावयाही, परी येइं येइं वेगें ll ७ ll

- यशवंत